به گرفتن مزد پيش از انجام دادن كارهاى دشوار ، شتاب كرده باشد ، و اگر درخواست كردن وام ، براى سزاوار بودن آن باشد ، بايد از هيچ يك ما ، خوب نباشد كه پيش از درخواست كردن از او بازپس دادن وام را آغاز كند ؛ زيرا خود را شكنجه دادن كار خوبى نيست .
و اين كه مىدانيم ، آغاز كردن ، به بازپس دادن وام بدون درخواست شدن آن كار خوبى است ، دليل بر آن است كه خوبى بر خود هموار كردن دردناكى بازخواست شدن وام ، براى سزاوار بودنش نيست .
بالاتر از آن ، درخور دردناكشدنى كه از روى سزاوارى باشد ، اين است كه سبك كردن و خوار كردن با آن همراه باشد ، و در اينجا آن وجود ندارد .
پس اگر بگويند : از اين كه مىگوئيم ، خوبى دردناك كردن ، براى سزاوار بودن آن است ، اين را در نظر داريم كه كار خوبى است ، پس چگونه مىگوئيد ، براى سزاوار بودنش خوب است ، زيرا به مانند اين است كه كسى بگويد ، دردناك كردن براى اين خوب است ؛ كه كار خوبى است ، و اين سخنى بيهوده است .
خواهيم گفت : ما اين را مىخواهيم بگوئيم كه سرزنش كردن و شكنجه كردن كسى كه گنهكار است ، كار خوبى است ؛ زيرا از او كار بد سر زده است ، يا در كارى كه بايد انجام بدهد ، كوتاهى كرده است ؛ و اين دو به مانند دستآويزى براى خوبى سرزنش كردن او مىباشند ؛ و بنابر آنچه آشكار كرديم ، جدا بودن چيزى كه از چيز ديگر پديد مىآيد ( معلول ) از آنچه آن را پديد مىآورد ، آشكار مىباشد . و بدين گونه رواست گفته شود : دردناك كردن براى سزاوار بودنش خوب است ، كه اراده كرده باشند ، كسى كه دردناك مىشود ، با انجام دادن كارى سزاوارى دردناك شدن خودش را پديد آورده است .
اما گمان بردن را گروهى روا دانستهاند كه به جاى دانا بودن بايستد و چنين دليل آوردهاند ، كه هرگاه بدانيم از كسى كار بد سر زده ، و از پيش ما دور شده باشد با آن كه روا مىداريم از كار بد بازگشت كرده باشد ، و شكنجه از او برداشته شده باشد ، با اين همه خوب مىدانيم كه او را نكوهش كنيم زيرا گمان داريم او سزاوار نكوهش
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 493
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٤٩٣