را كه در وقايع ديگر زاده مىشوند مانند آوازها و دردها ، و بودنهاى جسم و جز آن همه را از ميان مىبرد و چنين چيزى نادرست است .
و نيز موجود شدن دانائى برابر با نگريستن به دليل مىرساند كه دانا شدن از نگريستن به دليل زاده مىشود ؛ آيا نمىبينى كسى كه در دگرگون شدن جسمها
هامش
وجودى ميان پديدههاى پىدرپى نيست ، جز آن كه حادثهاى بر حسب عادت از پى حادثه ديگر آشكار مىشود مثلا سوختن را خداوند دنبالهء برخوردكردن با آتش پديد مىآورد ، و سيرابى را پس از خوردن آب تحقق مىبخشد ، اما آتش در سوختن اثر ندارد ، و آب نيز در سيرآب شدن بدون اثر است .
از طرف ديگر چون خداوند با توانائى كار انجام مىدهد بنابراين به پديد آوردن حوادث ناگزير نمىباشد و برحسب عادت از او سر مىزند ( شرح مواقف ص 65 )
ب - پيروان روش اعتزال برآنند كه خود حوادث در پيدايش وجود يكديگر اثر دارند ، و نگريستن به دليل علم به نتيجه را مىزايد و علم به نتيجه ناگزير از آن زاده مىشود ، زيرا معنى توليد در روش آنان اين است كه كسى خودش كارى را بدون واسطه انجام بدهد ، و از اين كار كار ديگرى زاده گردد .
ج - بنا به روش فلاسفه حادثهء نخست زمينه را براى وجود حادثهء پس از آن فراهم مىكند و پس از آماده شدن زمينه ، وجود معلول از جانب بخشنده ريزش مىكند ، و علم به نتيجه دنبالهء نگريستن به دليل از همينگونه است زيرا پس از نگريستن به دليل از جانب مبدأ فيض بايد علم به نتيجه ريزش كند ، زيرا نسبت مبدأ فيض ( عقل فعال ) با همه چيز يكسان است و به يك نسبت بر همه چيز هستى ريزش مىشود و هرچيزى برابر با آمادگى كه دارد از آن ريزش بهره مىگيرد .
د - روش ديگرى هست كه فخر رازى آن را برگزيده و او مىگويد علم به نتيجه پس از نگريستن به دليل به حكم خرد بايد پديد آيد ، اما از نگريستن به دليل زاده نمىشود ، زيرا به طور آشكار همه كس مىداند كه پس از نگريستن به اين كه عالم دگرگونىپذير است و هرچه دگرگونى پذيرد حادث است با آن كه هردو مقدمه باهم مورد توجه ذهن كسى باشد ، نمىشود كه نداند جهان حادث است . و از اين جهت فخر رازى علم به نتيجه را زاده از نگريستن به دليل نمىداند زيرا مىگويد هرچيز نوپيدائى را خداوند بدون واسطه ، به وجود مىآورد پس علم به نتيجه از توانائى خداوند به وجود مىآيد و توانائى مردم در موجود شدنش دخالتى ندارد اما خداوند بايد آن را موجود گرداند .