به وجود آورد انگيزههاى سياسى و تعصبات نژادى بود . اين انگيزه در آغاز براى خلافت و تصدى امور مملكتى ميان مهاجر و انصار و قبايل ساكن در ميان مكه و مدينه روى داد . اما با وارد شدن ملل ديگر در جامعهء اسلامى به صورتهاى ديگرى تجلى نمود ، و در مسايل ديگر اعتقادى نيز سرايت كرد .
زيرا گروههائى از ملل مغلوبه كه خواهناخواه زير لواى اسلام درآمدند ، از جهت تعصبى كه در افكار و عقايد خود داشتند ، و براى تخريب اصول دين اسلام ، علاوه بر تبليغات سوئى كه بر عليه اصول اسلام مىكردند ، و حملات سختى كه بر آن وارد مىآوردند ، عقايد جديدى نيز ابداع مىكردند و به ترويج و نشر آن مىپرداختند .
از جمله منابعى كه مىتوان به تفصيل حملات و اعتراضات آنان بر عليه اصول مسلمانى پى برد ، يكى كتاب الانتصار خياط معتزلى است كه از منابع عمدهء بسيار قديم است . ديگرى كتاب طبقات المعتزله ابن المرتضى است كه نويسندهاش زيدى مذهب است و در كتب آثار ، مناظرات پيروان امام صادق با مخالفان دين را مىتوان جويا گرديد .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 33
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ٣٣