كتابهاى گردآورى شده به زبان يونانى ، و عبرى ، و سوريانى و هندى و ايرانى و ديگر زبانها بودند ، و به دعوت او از هرزبانى مترجمينى گرد آمدند ، و به ترجمه كردن اين كتابها پرداختند ، و گروه ديگر كتابهائى در طب و فلسفه و علوم ديگر تنظيم كردند ، و در ضمن به نشر عقايد و بحث و مناظره سرگرم بودند ، و در حضور خليفه با يكديگر به گفتگو مىپرداختند ، و از همينجا عقايد گوناگون مانوى ، و برهمنى و بودائى و صابئى و يهودى و نصرانى و زردشتى و غيره در ميان مسلمانان راه يافت و موجب انشعاب عقايد و تشكل گروههاى دينى و سياسى گوناگون گرديد .
نام چند تن از مترجمان از اين قرار است : اصطفن قديم اسكندرانى .
گورگياس . خاندان بختيشوع . خاندان حنين بن اسحق . قسطا بن لوقا . خاندان ماسرجويهء يهودى سريانى زبان . خاندان ثابت بن قره حرانى صابئى مذهب . خاندان ماسويه و يوحنا بن ماسويه كه طبيب رشيد بود . يحيى بن عدى . موسى بن شاكر منجم . يوحنا بن بطريق . عبد المسيح بن عبد اللّه ناعمهء حمصى ؛ و مترجمانى از ايران و هند نيز وجود داشتند .
بيشتر مترجمان عمده از شش ناحيه ، و شش مدرسه علمى دعوت شدند ، كه نام اين نواحى از اين قرار است :
1 - مدرسهء رها ( ادسا ) يا ارفا در شمال عراق كه اكنون تابع تركيه است .
2 - مدرسهء نصيبين كه براى انتقال و رواج دادن علم الهى يونانى در مسيحيت تأسيس يافته بود .
3 - مدرسهء جندىشاپور كه چند تن از مترجمان مشهور از آنجا خوانده شدند .
4 - مدرسهء قنسرين در كرانهء چپ فرات ، كه يعقوب رهاوى از آنجا بود .
5 - مدرسهء انطاكيه ، ناحيهاى در آسياى صغير .
6 - مدرسهء حران در قسمت علياى عراق ما بين دجله و فرات و ثابت بن قره از آنجا بود . « 1 »
ج - تعصبات نژادى و انگيزههاى سياسى
در آغاز گفته شد سومين علتى كه تفرقه و انشعابات مذهبى را ميان مسلمانان
هامش
( 1 ) تاريخ الفلسفة الاسلاميه عبده الشمالى از صفحهء 149 تا 152 و صفحهء 159 با استفاده از منابع ديگر .