نيست كه آنچه مىخواهد بگويد ، يا براى ما هم تصورشدنى است : كه باور كردن ، اراده كردن ، و انديشه كردن باشد ؛ و يا چيز ديگرى جز اينها در نظر دارد .
پس اگر نخست را قصد كرده باشد ، در لفظ با ما ناهماهنگى دارد ، و سختگيرى در آن نيست ؛ و اگر چيز ديگرى بخواهد بگويد ، مىبايست راهى براى ثابت كردن و جدا كردنش از چيزهاى ديگر داشته باشيم ، و از اين دو بيرون نيست ، كه يا از راهى ضرورى و آشكار آن را مىدانيم ، و يا بايد از راه دليل به آن پى ببريم ؛ اگر ضرورى باشد ، مىبايست در شناختنش با ايشان برابر باشيم ، زيرا دانشهاى آشكار به پارهاى از خردمندان ويژگى ندارد ، و اگر از راه دليل بايد به آن پى ببريم ناگزير بايد به چيزى تصورشدنى ، تكيه كنيم و ما اثرى براى آن معنائى كه ادعا دارند تصور نمىكنيم ، كه اگر آن را نگفته باشند برايمان حاصل نشده باشد ؛ و هيچ جدائى ميان آن كسى نيست كه سخن گفتن را صفتى درونى مىداند ، يا آن كسى كه آواز را صفتى درونى مىداند ، و همچنين صفتهاى ديگر را ، هرچند اثرى
هامش
ب - پيروان ابو عبد اللّه كرام ، كلام خدا را : حروف و اصوات ، قائم به ذات الهى و حادث گفتهاند .
ج - فرقه معتزله ، كلام خدا را : حروف و اصوات ، قائم به هوا ، حادث عقيده دارند .
د - فرقه اشاعره ، كلام خدا را : صفتى باطنى و غيرمحسوس ، قائم به ذات الهى ، قديم پنداشتند .
در ميان اين عقايد نظر فرقهء حنبليه از همه عجيبتر است ، زيرا در عين اين كه ماهيت كلام را صوت و حروف صوتى مىداند در عين حال مىگويد صفت حقيقى خداوند است و مانند صفات ديگر از آغاز وجود داشته و پيوسته و متصل به ذات او است و حال آن كه صورت از تموج هوا و تدريجى حاصل مىشود ، عقيدهء كراميه نيز از جهت ديگر خيلى عجيب به نظر مىرسد ، زيرا كلام را كه حروف صوتى است و تدريجى حاصل مىشود صفت حقيقى ذات الهى شمرده ، و فقط يكفرقه از مذاهب اسلامى كه پيروان اشعر مىباشند آن را صفتى باطنى و غيرمحسوس مىشمارند ، و عقيدهء شيخ طوسى در اين باب موافق با فرقه معتزله است كه كلام را صفت نمىداند بلكه حروف صوتى مىداند كه از تموج هوا حاصل گرديده و به فرمان خدا موجود شده است .