باشد ، آن كار را بد نمىداند ، و چون كه بد بودن و بد نبودن كارها به آنچه گفتيم دانسته مىشود ، آشكار گرديد كه ستمگرى ، يا چيزى كه جانشين آن باشد ، بدى كار را فراهم مىكند ، زيرا از همين راه مىدانيم كه پديد آمدن حركت جاى آن را پذيراى حركت مىگرداند ، يا چيزهاى ديگرى كه حادثهاى را پديد مىآورند .
و كسى نمىتواند بگويد : چيز ديگرى كار را بد مىكند كه با ستمگرانه بودن كار همراه است ، و چيزهاى ديگرى كه سبب بد شدن كارها شناخته شدهاند همين - گونه مىباشند .
و اين سخن از آنجا نادرست است ، كه نخست گوينده نسبت به هرعلتى شك مىآورد كه آيا چيزى كه علت شناخته شده اثرى را پديد آورده ، يا چيزى كه همراه با آن است آن را پديد آورده است ، و شك كردن ، در مؤثر بودن علت از نادانى است .
علاوه بر آن ، از اين بيرون نيست كه يا آنچه همراه با ستمگرى است به ستمگرى نياز دارد و يا ستمگرى بدان نيازمند است ، و ما دانستيم كه رواست چيزى كه بدان نياز حاصل است ، وجود داشته باشد ، و آنچه نيازمند است با آن وجود نداشته باشد ، آيا نمىبينى چون دانا بودن به زنده بودن موجود زنده نياز دارد ، روا مىباشد چيزى زنده باشد و دانا نباشد ، و از اين بر مىآيد كه آنچه را گفتند ، در بد بودن مؤثر است ، وجود داشته باشد ، و ستمگرى با آن نباشد ؛ پس روا خواهد گرديد كه همراه با دادگرى باشد ، و بنابراين دادگرى بد خواهد شد ، و يا ستمگرى خوب خواهد بود ، زيرا آنچه را ادعا كردند كه بدى از آن حاصل مىشود با ستمگرى همراه نيست .
پس اگر بگويند : آيا چنين نيست كه جبرى مسلكان ، كارهائى را كه شما بد مىدانيد كار خداوند برتر از همه چيز شمرده و آنها را بد نمىدانند ؟ و عباد پسر سلمان مىگويد : خداوند برتر از همه چيز ، بهجاى بيمارىهائى كه در مردم پديد مىآورد ، چيزى به آنان نمىدهد ، و گمان دارد اين كار خوب است ، زيرا بيمارى دادن ، مهربانى است ، و چيزى به جاى آن دادن مهربانى نيست .
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة 214
مساهمون: الشيخ الطوسي
ص٢١٤