باوركنندگان يا گمان برندگان را داشته باشد ، اگر چه دانا نباشد ، سر بزند ، و از اين سخن بر نمىآيد كه خداوند برتر از همهچيز ، بايد دانا باشد .
گفته خواهد شد : كار استوار ، وجود صفتى را نشان مىدهد ، كه بايد با ثبات عقل باشد ، و ثبات عقل جز دانا بودن نيست ، و كسى كه دانا نباشد ، شايد كه با درست خردى همراه نباشد ؛ زيرا رواست ، با درستخردى ، از گمان برنده بودن و باور كردن بيرون برود ، و كسى نمىتواند ، نويسندهاى ، با رسائى قلم ، باشد ، و با بهجا ماندن خرد ، از آنچه مىداند و مىتواند ، به در رود ؛ پس جدائى ميان اين دو ، روشن گرديد ؛ و نيز چيزى كه از راه باور كردن و گمان بردن بهدست مىآيد ، نمىبايست به مستى و ديوانگى خللپذير باشد ؛ زيرا مستى و ديوانگى از گمان بردن و باور داشتن ، جلوگيرى نمىكنند ، و از دانا بودن ، جلوگيرى مىكنند و بس ؛ و ما مىدانيم صنعتها با مستى و ديوانگى ، خللپذير مىباشند ، پس دانسته شد ، كه كار استوار انجام دادن براى دانا بودن است ، نه باور داشتن و گمان بردن .
و نيز چيزى كه از راه گمان بردن و باور داشتن پديد مىگردد ، مىشود كه با نخستين ورزيدگى يافتن ، بدست آيد ، و ما مىدانيم كه صنعتها را با نخستين ورزيدگى در كار نمىتوان آموخت ، و دانسته مىشود كه آموختن كمبهكم ، براى دانشى است كه به ورزيدگى يافتن ويژهاى ، نياز دارد . و پس از فرا گرفتن اين ورزيدگى ، خداوند برتر از همهچيز ، دانشى آشكار ، با آن صنعتها مىآفريند .
پس اگر بگويند : چنانچه كار استوار ، دانا بودن انجامدهندهاش را مىرساند ، مىبايست ، كار آشفته و نااستوار نشان بدهد كه او دانا نيست .
خواهيم گفت : چنين چيزى نمىبايست ؛ زيرا اين عكس قضيه است و عكس در استدلال عقلى لازم الصدق نيست « 1 »
هامش
( 1 ) عكس لازم الصدق قضيهء كليهء جزئيه است ، و قضيهء جزئيه ، حكم بعضى از افراد موضوع را بيان مىكند ، و نسبت به بقيهء افراد ساكت است ، مثلا هنگامى كه مىگوئيم : هركار استوارى نشان مىدهد كه انجامدهندهاش دانا است ، عكس اين قضيه ، چنين مىشود ، كه بعضى از كسانى دانا هستند ، كار استوار مىكنند ، و بعضى ديگر را نمىرساند كه كار استوار مىكنند ، يا نمىكنند ، و يا كار آشفته ، انجام مىدهند ، يا هيچ انجام نمىدهند . ( مترجم )