اقتضاى خوى و خصلت حياتى آن ، داراى درجهاى از اعتدال در كيفيتهاى گوناگون محسوس يا غيرمحسوس است ؛ مانند گرمى و سردى و فشارها ، يا چيزهاى ديگر .
پس هرگاه از آن درجه بكاهد ، يا بر آن بيفزايد ، خودبهخود و ناآگاهانه نفرت و گريزى از اين تغيير ، حاصل خواهد شد . و درك كردن و آگاه شدن از اين تغيير نامطلوب ، يا مطلوب ، كيفيت لذت و الم را پديد مىآورد .
چيزى كه هست ، به طورى كه شيخ طوسى متذكر گرديده است بسيار پيش مىآيد ، يكى از مؤثرات خارجى آن وضع يا كيفيت معتدل را بر هم بزند ، اما نوع ديگرى بىاعتدالى در بدن پيدا شده باشد ، و دو حالت نامطلوب ضد يكديگر باشند ، و يكى كه شدت بيشتر دارد سبب مىشود ، ديگرى مطلوب ، و غيرمنفور گردد ، و تألمى از آن حاصل نشود ، و بلكه از آن لذت ببرد .
گاهى هم ممكن است ، آن وضع و كيفيت نامطلوب با گذشت زمان و عادت كردن به آن ، مطلوب گردد ، و تألمى از آن حاصل نشود .
مثل اين كه تغيير ناگهانى درجهء حرارت و برودت ، يا فشار ، در آغاز موجب تألم و منفور است ، و كمكم با عادت كردن به آن مطلوب مىگردد .
خلاصه از اين مطالب ، به طورى كه در صفحهء 477 متن خواهد آمد لذت بردن و تألم با سه ركن يا سه عامل ، حاصل مىشود :
اول - پيدا شدن تغيير در وضع و حالت بدنى يا كيفيت روحى .
دوم - منفور بودن آن حالت يا وضع .
سوم - ادراك كردن پيدا شدن آن وضع و كيفيت منفور ، و يا بيم و اميد از بهبودى ، يا نابهبودى زندگى .
ب - اقسام لذت و الم : از آنچه گفته شد به اين نتيجه مىرسيم ، كه لذت ، يا الم بر سه گونه است :
اول - لذت و الم حسى يا بدنى .
دوم - لذت و الم فكرى ، يا وهمى .
سوم - لذت و الم عقلانى و معنوى .
اول ) لذت و الم حسى ، چنان كه دانسته شد ، از اين حاصل مىشود ، كه يكى از اندامهاى حسى با يك مؤثر خارجى برخورد كند ، و با ايجاد ضد حالت مطلوب ، درجهء اعتدالى را ، كه مطلوب است ، كم و زياد كند ، و يا از بين ببرد ؛ بنابراين لذت و المهاى حسى به شمارهء حواس پنجگانه تقسيم مىشوند ، و لذت و المهاى لمسى .
بصرى . سمعى . ذوقى . و شمى . پديد مىآيند . و اين نيروها را خداوند ، براى جلب چيزهائى كه مفيد به اعتدال حياتى است ، و گريز از چيزهائى كه مضر به اعتدال حياتى
تمهيد الأصول في علم الكلام ( تمهيد الاصول در علم كلام اسلامى ) ( فارسى ) — صفحة مقدمهء مترجم 102
مساهمون: الشيخ الطوسي
صمقدمهء مترجم ١٠٢