همراهى نكردند معذور باشند ، چرا كه شايد متوجه خروج ايشان از مدينه نشدند ، چرا كه بسيار با سرعت انجام شد و جز تنى چند از نزديكان كسى از آن باخبر نگشت ؛ و يا به اين دليل كه در آن هنگام در مدينه نبودند . ولى در حالى كه حضرت نزديك به 125 روز در مكه ماند ، عذر مردم براى نپيوستن به آن حضرت چه بود ؟ به ويژه آنكه در اواخر اين دوران ميان مردم حجاز شايع شده بود كه كوفيان با آن حضرت مكاتبه كردهاند و ايشان آهنگ رفتن به عراق را دارد . اين مدت براى كسانى كه قصد پيوستن به ايشان را داشتند حتى اگر از مدينه حركت مىكردند ، كافى بود .
2 - از اين رو لازم است كه عذر هر يك از مخلصانى را كه از پيوستن به امام خوددارى ورزيدند به طور جداگانه مورد بحث قرار دهيم . اگر به عذر او در نپيوستن به حضرت پى برديم كه چه بهتر ؛ و اگر دانستيم كه او در خوددارى از رفتن با امام عذرى نداشته و در يارى آن حضرت كوتاهى ورزيده و به طور عمد از جهاد همراه آن حضرت باز ايستاده است ، در اين صورت نمىتوانيم به حَسَنْ بودن و عدالت او اعتقاد داشته باشيم .
چنانچه عذر يا عدمعذرش را ندانيم ، چنانچه حسن حال شخص يا عدالت يا وثاقت او از مجموعه زندگىاش به اثبات برسد ، درباره او قاعده استصحاب را جارى مىكنيم . بهويژه اگر كه امام زينالعابدين عليه السلام يا يكى ديگر از امامان پس از او ، آن شخص را ستوده باشند .
3 - هيچكدام از بزرگانى كه در حجاز ماندند و بهامام عليه السلام نپيوستند از تأمل در عدالتشان در هنگام سؤال از سر نپيوستن آنها ، نرستهاند . شايد بيشتر كسانى كه در معرض تأمل در عدالتشان قرار گرفتهاند ، كسانى از بنىهاشم كه به امام نپيوستند باشند . مانند ابنعباس ، ابن جعفر و ابنحنفيه ، شايد وى از كسانى باشد كه از دوران ائمه عليهم السلام « 1 » تا كنون ، بيش از ديگران در معرض اين تأمل قرار گرفته است . با آنكه نقل شده است كه سبب نپيوستن ابن حنفيه به امام بيمارى بود و نقل شده است كه ابن جعفر نابينا بود و براى ما ثابت است كه عذر ابن عباس نابينايى يا كمسويى جدى چشمانش در آن هنگام بود . « 2 »
هامش
( 1 )
- بصائر الدرجات ، ج 10 ، ص 481 باب نهم ، حديث 5 ؛ البحار ، ج 44 ، ص 330 ، باب 37 .
( 2 ) - براى اطلاع بيشتر از بحث تحرك هر يك از اين سه تن به بخشهاى پيشين همين فصل مراجعه كنيد .