12 نوامبر - 21 ربيع الثانى
قفقازيه را از ساحل بحر خزر تا ساحل بحر سياه در سى و سه ساعت با راه آهن طى كرديم به اين معنى كه قطار ما كه ساعت يازده شب از باكو حركت كرده بود پس فردا صبح در حدود ساعت 8 به باطوم رسيد . تا گنجه درهء نهر كورا كه پيوسته ارتفاع پيدا مىكند چيز ديدنى ندارد و جز دشتى مردابى چيزى ديگر نيست حتى تا تفليس هم منظرهاى جالب ديده نمىشود .
قبل از فرا رسيدن شب بار ديگر تفليس را ديدم ، اين شهر كه در اين موقع در زير پردهاى از ابر پوشيده و بخار دور آن را گرفته و در طول درهء عميق كورا به طورى كه تميز آن درست ممكن نمىشد كشيده شده بود خيلى با تفليس روشنى كه در اواخر تابستان سال 1307 ديده بودم فرق داشت .
پيش از آن كه در درهء تماشايى كه بين مسير رودخانههاى بحر خزر و بحر سياه فاصله است وارد شويم ظلمت شب فضا را فرا گرفت و ممكن نشد مناظر راه را كه در پهلوى كوه پر از جنگل قرار داد و ما از آن مىگذشتيم ببينيم .
از بعد از آن كه روسها قارص را از عثمانىها گرفتهاند باطوم جانشين بندر پتى شده چه لنگرگاه آن از لنگرگاه پتى بهتر است ولى سرزمين آن ناسالمتر و آب و هواى آن به علت گرماى مرطوب تابستان به همان اندازه موذى است .
عدد جمعيت باطوم اگر چه رو به افزايش است ولى از 10000 نفر تجاوز نمىكند ، نقشهء شهر را خيابانبندى كردهاند ولى هنوز در تمام خيابانهاى آن خانه ساخته نشده .
باغ عمومى زيبايى در اين بندر در كنار دريا هست كه شبها اعيان شهر در آنجا به گردش مىآيند .
از 14 تا 23 نوامبر - از 23 ربيع الثانى تا 3 جمادى الاول
صبح 23 ربيع الثانى به كشتى كامبوژ « 1 » كه از كشتىهاى شركت مساژرى ماريتيم « 2 » است سوار شديم و ظهر در حالى كه هوا خوب و دريا آرام بود حركت كرديم .
از آنجا كه از موقع لنگر انداختن اين كشتى به بندر باطوم تا زمان حركت آن چند نفر
هامش
( 1 ) -Cambodge( 2 ) -Messageies maritimes