6 نوامبر - 15 ربيع الثانى
باكو نيز از و با صدمهء كلى ديده و نايب قنسول فرانسه همبر « 1 » كه اصلا از مردم مس « 2 » و مردى وظيفهشناس و بىتكليف و حقگزار بود و همهء مردم از جانفشانىهاى او در ايام دوام مرض به نيكى ياد مىكنند يكى از كسانى است كه در روزهاى آخر و با در اينجا جان سپرده .
شهر جديد باكو را در خارج از محوطهء شهر قديم ايرانى مخصوصا در امتداد پيادهگاههاى ساحلى بنا كردهاند ولى فقط قسمت ايرانى شهر كه نام آن بالاحصار است مخصوصا قصر قديم خوانين باكو و بازارهاى آن ديدنى است و مسافرى كه در عبور از درياى خزر در باكو توقفى مىكند مىتواند ذوق خود را در اين بازارها به تماشاى اشياء قابل توجه آسيا مخصوصا تركمنستان مشغول دارد .
قصر خوانين باكو به شهر كهنه مشرف است و تمام آن را از سنگتراش ساخته و در آنكه به مهارت تمام منقوش است و از آن گل و بوته بيرون آوردهاند مثل در مسجد آن از كارهاى بسيار زيباى ايرانى است .
باكو كه به ايران تعلق داشت يكى از قديمترين معابد زردشتى و پيش آتشپرستان شهرى مقدس بوده است . چون خاك آن به آسانى قابل اشتعال است پيروان آيين مزد يسنى به خوبى مىتوانستند مراسم عادات خود را در آنجا به جا آرند و به همين علت بايستى عدد آتشگاههاى آن زياده بوده باشد . هنوز هم نزديك سوراخانه در شمال شرقى باكو پرستشگاهى جهت آتش هست .
آتشگاه سوراخانه را كه تا اين اواخر موبدى اداره مىكرد خوب نگاه داشتهاند .
محراب آن در وسط حياط مربع شكلى است و دورادور آن يعنى در داخل ديوارهاى دندانهدار حصار حجراتى ساخته شده است .
محراب بنايى است چهارگوش و هر ديوار آن مدخلى بيضوى شكل دارد و از آن مداخل مىتوان به طرف طشتى كه در داخل محراب قرار داده شده و آتش جاويدان در آن مىسوخته راه يافت . از هر يك از چهار گوشهء بنا ستونى مجوف مثل چهار بخارى بلند است كه از آن راه به وسيلهء لولههايى كه در بنا گذاشتهاند بخارات خارج مىگرديده .
هامش
( 1 ) .M . Humbert( 2 ) .Metz