در صورتى كه رى مدتها پايتخت ايران بوده و زمانى پرجمعيتترين و آبادترين بلاد آسيا به شمار مىآمد و در قرن ششم هجرى نزديك به يك مليون سكنه داشته تا آن كه به دست چنگيز خان زيروزبر گرديده است .
برجى كه تعمير شده از آجر پخته است ، از طرف خارج ديوارههاى آن چند تركى است و از پايين تا بالا به شكل شكافهايى مستقيم و زاويهدار در آن تعبيه نمودهاند كه به چهار لبهء مطبق ختم مىشود و آن چهار لبه كه نمايش زيبايى دارد بر فرق بنا حكم تاجى را پيدا كرده .
هر مختصر كاوشى كه در اين خرابهها به عمل آيد منجر به كشف يكى از آثار قديمى قابل استفاده مىشود .
من چندين ظرف گلين صيقلى شده و يك عده كاشىهاى لعابى هشتگوش سالم دارم كه از همين كاوشها به دست آمده است اما چون هر كس مىتواند آزادانه در آن خرابهها كاوش كند اين كار به ميل و دلخواه و بدون رعايت روش علمى صورت مىگيرد .
قدرى به سمت مشرق در دامنهء شمالى كوهى كه خرابههاى رى در دامنهء جنوبى آن قرار گرفته دخمهاى است كه ديوارهاى سفيد آن از دور از ميان سياهى افق به خوبى نمايان است .
در بالاى اين دخمه كه سر آن باز و مواجه با هواى آزاد است گبرها مردههاى خود را مىگذراند تا در برابر آفتاب موميايى شود يا آن كه مرغان طعمهخوار كه هميشه در اطراف آن در پروازند آنها را بخورند و بنا به دستور زردشت از لاشههاى آنها آب كه عنصر مقدسى است آلوده نگردد .
از جماعت گبران آتشپرست امروز در ايران عدهء زيادى باقى نمانده چه اين عده از هشت هزار نفر متجاوز نيست .
رييس آخرى ايشان مانكجى كه مقارن همين زمان در محل اقامت خود در طهران فوت كرده در محل التقاى دو خيابان ايلخانى و ظهير الدوله كه از محلات نوشهر است مسكن داشت .
زردشتىها عموما مردمى آرام طبعاند و مهارتشان در باغبانى پيش همه محرز است .
سه سال در دربار ايران ( فارسى ) — صفحة 190
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص١٩٠