همىپندارند كه از ذات خويش علمي استخراج كرده است كه آن علم الهى است كه جز أو مر آن را كسى ندانست وما از خداى تعالى توفيق خواهيم بر تأليف كتابي اندر رد مذهب محمد زكريا وجملگى أقوال آن اندر آن جمع كنيم بعد از آنكه مر كتب أو را كه اندر اين معنى كرده است چند باره نسخه كردهايم وترجمه كرده بتفاريق مر بنيادهاى مذهب أو را بردهاى عقلي ويران كنيم اندر مصنفات خويش واللّه خير موفق ومعين . « 98 »
عقيدة رازي دربارهء زمان ومكان با عقيدة فلاسفهء اسلامى متفاوت است . أو ميان مكان مطلق ، كه خلأ باشد ، ومكان مضاف ، كه ناچار از متمكن است ، فرق نهاده وهمچنين ميان زمان مطلق ، كه دهر يا مدت خوانده مىشود ، وزمان مضاف ، كه مقدار حركات فلك است ، جدايى قائل شده است .
از دانشمندان اسلامى مرزوقى وابن حزم وناصر خسرو ونجم الدين كاتبى وفخر رازي به رد عقايد رازي در اين مسائل پرداختهاند وأبو حاتم رازي مناظرهاى در اين باب با محمد زكريا كرده است .
ناصر خسرو در زاد المسافرين ( قول نهم ، اندر مكان ) چنين گويد :
گروهى از حكماء مر مكان را قديم نهادهاند وگفتند كه مكان بىنهايت است ودليل قدرت خدايست ، وچون خداى هميشه قادر بود ، واجب آيد كه قدرت أو قديم باشد .
ودليل بر بىنهايتى مكان اين آوردند كه گفتند متمكن بىمكان نباشد ، وروا باشد كه مكان باشد ومتمكن نباشد ، وگفتند كه مكان جز به متمكن بريده نشود ، وهر متمكنى بذات متناهي است واندر مكان است ، پس واجب آمد كه مر مكان را نهايتى نباشد ، وگفتند كه آنچه بيرون أزين دو عالم است از دو بيرون نيست يا جسم است يا نه جسم است . اگر جسم است اندر مكان است
و
هامش
( 98 ) زاد المسافرين ، ص 103