محمد الايرانشهرى أهل نيشابور بوده ، « 19 » واز مذاهب يهود ونصارى وما نوى وهندوى اطلاعاتى وسيع داشته ودر نقل قول واظهار نظر دربارهء أرباب مقالات راه تعصب را نمىپيموده وخود مذهبي خاص داشته ، « 20 » وكتابي به پارسى گردآورى كرده ومدعى شده كه اين وحى است كه به زبان فرشتهاى به نام « هستى » به أو نازل شده است ، وأو رسول عجم است چنانكه محمد ( ص ) رسول عرب بود ، « 21 » واز نظر جهانشناسى آن زمان در شمار « أصحاب هيولى » به شمار مىآمده است . « 22 »
از برخى منابع به دست مىآيد كه رازي أفكار فيثاغورسيان را به وسيله استادان خود به دست آورده است . مسعودى مىگويد محمد بن زكرياى رازي آخرين كسى است كه مذاهب فيثاغورسيان را شرح داده وهوادارى نموده وكتابي در سه مقاله درين باره در سال 310 نوشته است ، « 23 » ودر جاى ديگر مىگويد أبو زكريا بن عدي در فلسفهء أولى راه وروش محمد بن زكرياى رازي را در درس پيش گرفت كه همان راه وروش فيثاغورسيان است . « 24 »
قاضى صاعد اندلسى پس از آنكه فيلسوفان را به دو فرقه اساسى تقسيم مىكند ؛ يكى فرقه فيثاغورس ، وديگرى فرقه أفلاطون وأرسطو گويد :
هامش
( 19 ) مقدسي در أحسن التقاسيم ( ص 314 ) گويد : « ايرانشهر هو مصر الجانب وقصبة نيشابور بلد جليل ومصر نبيل »
( 20 ) كتاب الهند ، ص 4 ؛ الآثار الباقية ، ص 222
( 21 ) باب پنجم از كتاب بيان الأديان ضميمه فرهنگ إيران زمين ، سال 1341 ، ص 306
( 22 ) زاد المسافرين ، ص 73
( 23 ) التنبيه والاشراف ، ص 138 ( نام اين كتاب در فهرست كتب بيرونى وجود ندارد )
( 24 ) لتنبيه والاشراف ، ص 106