رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 86

اشرف از ملائكه مىكند ، چه ايشان مجبور بر طاعتند ، و معنى « لطف من ربّك » همين است كه ما ذكر كرديم ، نه آن چه بعضى ديگر گفته اند كه لطف به معنى نازك است ، يعنى در اين ميان معنى نازك ونفى است . ( 1 ) و در مرسله ء دوّم يونس نيز همين معنى از براى امر بين الامرين معلوم مىشود ، چنين فرموده : « لو فوّض إليهم لم يحصرهم بالأمر والنهي » چه دلالت مىكند بر اين كه مراد از « لا تفويض » امر و نهى كردن است . دوّم : معنايى است كه خواجه نصير الدّين طوسى در رساله اى كه در جبر و اختيار نوشته بيان كرده است ، و ساير متأخّرين از او از حكماء نيز به آن روش ذكر كرده اند ، و آن اين است كه اگر بنده را هيچ اراده ومشيّتى واختيارى وقدرتى نمىبود جبر محض بود ، وچنين نيست ، و اگر اراده ومشيّت وقدرت و اختيار مىبود واراده ومشيّت وقدرت و اختيار او نيز به اراده ومشيّت وقدرت و اختيار او مىبود ، تفويض محض بود ، وچنين نيز نيست ، بلكه خداوند عالم بنده را قدرت و اختيار واراده ومشيّت داد و اين صفات را از براى او آفريد : * ( و ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ الله ) * و خود اراده و اختيار فعل را كرد ، و اين امر بين الامرين است ، پس هر كه نظر او مقصور بر خلق اراده وقدرت و اختيار است و به اختيار بنده ملتفت نمىشود جبرى مىشود ، و هر كه نظر او مقصور بر اختيار بنده است وملتفت به اسباب ودواعى كه خارج از قدرت اوست نمىشود تفويض مىشود ، و هر كه هر دو را مىبيند به معنى امر بين الامرين مىرسد ، وخواجه مىفرمايد : هر كه همين آفرينش اراده وقدرت و اختيار را مىبيند ، وآفرينش آفريده گار را نمىبيند ، چشم چپ او بينا است وراست او كور است ، و هر كه هر دو را مىبيند هر دو چشم او بينا است . سوّم : معنايى است كه به بركت ائمّه ء اطهار بر اين حقير واضح شده ، و آن را در كتاب معراج السعاده بيان نموده ام ، و آن اين است كه مراد از امر بين الامرين اختيار امكانى است ، وبيان اين مطلب آن است كه شكَّى نيست كه آفريده گار عالم جلّ شأنه قادر بر