مىخواهى بگير ، چه ضرور كه عمل به مظنّه كنى ؟ و اگر في الواقع يكى بوده ، پس در هر واقعه غير از يك مجتهد يقيناً از دين او خارج شده ، بلكه همه ء مجتهدين قطعاً الَّا يك نفر از دين او خارج شده ، و هر گاه اين همه خارج شده باشند و هيچ نقص لازم نيايد ما را هم قياس بر آنها كن ، بلكه محتمل است همه خارج شده باشند ، بلكه مظنون هر مجتهدى آن است كه به غير از خود او همه خارجند و هيچ نقصى لازم نيايد .
وامّا ثالثاً : به جهت اين كه آن كس كه اقتصار بر معلومات مىكند در غير معلومات نيز اغلب آن است كه از بابت خود سرى به يكى از اقوال مختلف فيها عمل مىكند ، مثلًا نهايت اين است كه از بول پسر شير خواره اجتناب نخواهد كرد ، و اين موافق قول كسى است كه آن را نجس نمىداند ، و از آب غصبى وضو خواهد گرفت ، و اين موافق قول كسى است كه آن را جايز مىداند ، و در روزه ء واجب سر به آب فرو خواهد برد ، و اين مطابق قول كسى است كه آن را حرام نمىداند ، وهكذا . پس اغلب آن است كه عمل او مطابق عمل مجتهدى خواهد بود ، پس چرا از دين در مىرود ؟ بلى نهايت آن است كه اين مجتهد آن را از بابت ظنّ به حكم الله به عمل آورده خواهد بود ، و اين مقصّر از بابت اتفاق ، به جهت بىحكمى وعدم ثبوت حكمى در آن ، ومجرّد اين باعث دخول در دين وخروج از آن نمىشود ، والَّا لازم مىآيد جميع مجتهدين نيز خارج از دين شده باشند ، زيرا كه آنها از بابت ظنّ به حكم الله به جا آورده اند واصحاب ائمّه از بابت علم به حكم الله .
وامّا رابعاً : به جهت اين كه آن چه استخوان بندى دين واستوانه ء آن است معلوم است ، ونمىدانم چرا اگر كسى اقتصار بر معلومات كند از دين بيرون مىرود ، ملاحظه كن اگر كسى روزه ء ماه مبارك رمضان را بگيرد و در آن بر معلومات اقتصار كند ، پس امساك كند از طلوع صبح صادق تا استتار قرص از اكل وشرب به طريق متعارف و جماع وانزال عمد و باقى بر جنابت ماندن ، و ساير آن چه مجمع عليه است ، و اعتنا به مختلف فيه نكند به چه جهت در كيفيت روزه از شريعت خارج شده ؟ و همچنين در نماز ساتر عورت و بدن خود را از نجاست مجمع عليها هر گاه پاك كند ، و عورت قطعيّه را به پوشاند ، ورو به قبله بايستد بعد از وضوى مشتمل بر غسلتين ومسحتين ، و نيت كند و تكبير وقرائت
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 288
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص٢٨٨