رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 256

غيبان ، وهما في الغيب مقرونان ، لأنّ الكرسي هو الباب الظاهر من الغيب الَّذي منه مطلع البدع ، ومنه الاشياء كلَّها ، والعرش هو الباب الباطن الَّذي يوجد فيه علم الكيف والكون والقدر والحدّ والأين والمشيّة إلى آخر الحديث ( 1 ) . و در اين حديث شريف نيز اشاره به اطلاق عرش وكرسى بر علم ، وتفرقه ء ميان آنها ، وتفرقه ء ميان علم به اعيان وعلم به كيفيّات است ، يا اين كه يكى از آنها كتاب محو واثبات ، و ديگرى لوح محفوظ است . واطلاقاتى ديگر نيز به خصوص عرش رسيده كه در هر موضعى يكى از آنها مراد است . پس ممكن است كه در اين حديث شريف مراد از عرش يكى از معانى باشد كه با ساير اقوال در مستقرّ ارواح مقدّسه مخالفتى نداشته باشد ، مثل اين كه مراد از عرش جمله ء مخلوقات باشد ، ومراد از يمين آن مواضع شريفه ء كريمه كه احتمال عرش اعظم و احتمال بهشت خلد وجنّات دنياويّه را دارد . ومىتواند مراد از عرش در اين حديث علم باشد ، وغرض حضرت اين باشد كه در يمين ، يعنى ايمن امكنه كه معلوم خداى تعالى هست در آنجا قرار دارند ، ونظر به عدم استعداد سائل از براى فهم و درك آن مقام معلوم به اين نحو جواب فرمودند . ومىتواند شد كه مراد از عرش ، عرش ادنى باشد ، هم چنان كه در تفسير علىّ بن ابراهيم وارد است كه روايت كرده است به اسناد خود از حضرت صادق ( عليه السّلام ) كه فرموده كه : از جمله ء سؤالات پادشاه روم از حضرت امام حسن مجتبى ( عليه السّلام ) اين بود كه آيا ارواح مؤمنين بعد از موت كجا مىباشند ؟ حضرت جواب فرمودند كه : در نزد صخره ء بيت المقدس جمع مىشوند در هر شب جمعه ، وهو عرش الله الأدنى . ( 2 ) و اگر چه اينها مجرّد احتمال است ، امّا نظر به ضعف حديث كيف ما كان مطلبى از آن ثابت نمىشود . و چون قصور اين ادلَّه معلوم شد ، در بيان تحقيق اين مطلب گفته مىشود كه : در مقرّ