قوىتر ، برودت بيشتر مىشود ، و چون باد را مىگويند كه به سبب تموّج هوا از تصاعد ابخره ء قويّه از ارض حاصل مىشود ، وابخره مشتمل بر اجزاء مائيّه وارضيّه نيز مىباشد ، پس آن اجزاء مخلوط به هوا مىشود وهوا به آن سبب سرد مىشود ، وحركتى كه به سبب آن تموّج در هوا هم مىرسد در تأثير حرارت ، مقاومت با برودت حاصله ء از اجزاء بخاريّه نمىكند . مگر هر گاه باد ضعيفى باشد و حرارت عارضه ء هوا شديد باشد ، در اين صورت حرارت بر برودت بخاريّه غالب مىشود وباد گرم مىوزد . و اگر بخار از زمين بر خيزد كه آن زمين كبريتى باشد و حرارت در اجزاء آن باشد ، آن باد هوا را گرمتر مىكند ، و به سبب سميّت اجزاء كبريتيّه آدمى را هلاك مىكند ، چون باد سموم ، و به اين سبب است كه باد كوهستانات وزمينهايى كه قريب است به محلّ تصاعد بخارات سردتر مىباشد ، و هر چه دور تر مىشود برودت آن كم مىشود ، به جهت آن كه تأثير اجزاء بخاريّه به مجاورت هوا واشعّه ء شمس ضعيف مىشود . اين است سبب خنكى هوا به جهت وزيدن باد .
وامّا خنكى هوايى كه از باد زدن و امثال آن حاصل مىشود ، آن نه از اين قبيل است ، بلكه آن به اين جهت كه هوايى كه مماس بشره هست علاوه بر حرارتى كه عارض آن شده ، حرارتى ديگر هم به جهت مجاورت بدن علاوه ء بر آن مىشود ، و به اين سبب حرارت آن بسيار تأثير مىكند ، و به سبب باد زدن و امثال آن هوايى كه مماس بشره بود و در نهايت حرارت بود دور مىشود ، وهوايى ديگر كه از آن حرارت علاوه خالى است و به جهت امتزاج اجزاء ارضيّه ومائيّه خالى از برودت نيست ملاصق بشره مىشود . پس في الجمله راحتى به بدن مىرسد كه گويا خنك شده ، وامّا چون به محض مجاورت بدن باز كسب حرارتى تازه مىكند خنكى آن چندان دوامى ندارد ، و چون باد زدن تمام مىشود خنكى هم تمام مىشود .
وامّا جواب از برودت آب ، تفصيل آن ، آن است كه در زمستان كه اجزاء زمين [ سرد ] و حرارت در باطن ارض محتبس است ، آبهايى كه در زمين متكوّن مىشود و بيرون مىآيد گرم مىباشد ، و چون در زمستان هوايى كه ملاصق روى زمين است در نهايت سردى مىباشد ، آب كه مجاور آن شد كسب برودت مىكند ، و آن حركتى كه
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 202
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص٢٠٢