رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 140

هم چنان كه در اين بيت ذكر شده : بعد چرخ تاسع از مركز موشّح گويمت * هر سخن جز حمد داور هست جانا جاهلى ( 1 ) و اين تقريباً نزديك به هفده برابر نصف قطر فلك چهارم است ، پس مسافت دوره ء فلك اعلى نزديك به هفده مقابل دوره ء فلك شمس مىشود ، و بنا بر اين خورشيد در هر دقيقه از فلك اعلى قريب هفده مقابل ده هزار و هشت فرسخ را طى مىكند كه يك صد وهفتاد هزار وصد و سى و شش فرسخ باشد صد يك آن مىتواند شد قدر گفتن : « لا نعم » باشد يك هزار وهفتصد فرسخ وكسرى است ، و اين مطابق است تقريباً با آن چه فاضل محدّث ملَّا محمّد باقر مجلسى در كتاب سماء وعالم بحار الأنوار از بعضى از ارباب هيئت ورصد نقل كرده كه فلك اعظم در مقدار وقتى كه كسى بگويد : « واحد » يك هزار وهفتصد و سى و سه فرسخ راه طى مىكند ، ( 2 ) و اين مسافت نيز كجا و پنج هزار فرسخ يا پانصد سال كجا ؟ بلكه اين از قرارى كه فاضل مذكور گفته كه هشت هزار فرسخ در سه سال طى مىشود اين مسافت تقريباً در قريب به هشت ماه طى مىشود . ومخفى نماند كه مىتوان جواب از اين اشكال گفت كه بناى زوال دايره ء نصف النّهار وحركات شبانه روز وطىّ مناطق ودواير فى الحقيقة در نزد علماى هيئت بر محدّب افلاك است نه مقعّر آنها ، و آن چه مذكور شد از نصف قطر فلك اعظم چنان كه تمام علماى هيئت به آن تصريح نموده اند نصف قطر مقعّر فلك اعظم است ، وهمگى متّفقاً گفته اند كه : « لا يعلم محدّبه الَّا الله » يعنى محدّب آن را جز خدا كسى نمىداند چقدر است ، زيرا كه چون ستاره اى در آن نيافته اند لهذا راهى ندارند به پى بردن به ثخن وغلظت آن از رصد . پس بنا بر اين مىتواند شد كه نصف قطر محدّب آن هفتصد و پنجاه مقابل هشت ماه مسافت را كه پانصد سال باشد طى كند ، واشكال بالمرّة مرتفع شود . اين همه در صورتى است كه ما اقوال علماى هيئت وارباب ارصاد را مطابق واقع بدانيم ، و حال اين كه اين مرتبه معلوم نيست ، والله سبحانه هو العالم .