كتاب مذكور حال در نزد من حاضر نبود تا رجوع كنم .
و من خود از افضل المتقدّمين والمتأخّرين وزبدة الفقهاء والمتألَّهين والد ماجد خود قدّس سرّه اين حديث را به اين نوع شنيده ام كه فرمودند : در حديث است كه خاتم الانبياء از جبرئيل پرسيد آيا ظهر شده است ؟ جبرئيل عرض كرد : لا نعم ، حضرت پرسيد : اين عبارت چه معنى دارد ؟ عرض كرد كه تا من « لا » گفتم ، شمس پنج هزار فرسخ راه را طى نمود ، وتفاوت اين حديث با آن چه در سؤال است در قدر مسافت است .
و از آن چه گفتيم معلوم شد كه آن چه در السنه وافواه مشهور است محض حرف نيست ، بلكه مستند به اخبار است واشكالى كه گاه به اين حديث كرده مىشود اين است كه اين با آن چه علماى هيئت وارباب ارصاد از اجرام وحركات افلاك وشمس معيّن نموده اند نمىسازد ، زيرا كه گفته اند : محيط دور زمين تقريباً هشت هزار فرسخ است ، كه از قرارى كه مرحوم ملَّا محمّد باقر مجلسى در كتاب بحار فرموده به سير متعارف در سه سال طى مىشود ، وشكَّى نيست كه خورشيد شبانه روزى كه بيست و چهار ساعت باشد اين هشت هزار فرسخ را طى مىكند نه بيشتر ، كه حصّه ء هر ساعتى تخميناً سيصد و چهل فرسخ باشد ، و چون هر ساعتى شصت دقيقه است حصّه ء هر دقيقه تقريباً شش فرسخ كمتر مىشود ، و هر دقيقه به قدر دويست يا صد و پنجاه مرتبه مىتوان لفظ « لا » گفت ، و اگر لا ونعم را با هم بگيريم و حال آن كه خلاف ظاهر است لا اقلّ صد دفعه مىتوان گفت ، پس در زمان لا ونعم گفتن صد يك شش فرسخ كمتر را طى مىكند ، و اين كجا و پنج هزار فرسخ يا پانصد سال راه كجا ؟
و اگر گفته شود كه خورشيد چنانچه علماى هيئت بر آن اتّفاق دارند در آسمان چهارم است ، ومناط مسافت آسمان است نه زمين ، مثلًا هر گاه سنگ آسيايى باشد كه دوره ء آن سنگ يعنى دايره ء بزرگ آن سنگ مثلًا سه ذرع باشد ، ودايره هاى كوچك نيز در وسط آن دايره هست تا دايره ء نزديك به سوراخ ميان كه مركز است [ و ] در غايت كوچكى مىشود ، و يكى از آن دايره هاى كوچك مثلًا دور آن يك شبر است ، هر گاه مورچه اى در آن دايره ء بزرگ باشد و سنگ يك دور حركت كند آن مورچه به دور همه ء آن دواير گشته ومسافت همه را طى كرده ، امّا قدر حركت آن سه ذرع مسافت است
رسائل ومسائل ( فارسي ) — صفحة 138
مساهمون: ملا أحمد النراقي
ص١٣٨