و قال تعالى : * ( ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ) * « 1 » .
فساد در زمين و دريا ظاهر شد به سبب آنچه مردم به دست خود كسب كردند تا به آنها بچشاند بعض آنچه عمل كردهاند شايد آنها برگردند به سوى خدا و توبه كنند . و قال : * ( وَتِلْكَ الْقُرى أَهْلَكْناهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا ) * « 2 » .
اين مردم بلاد را هلاك كرديم چون كه ظلم كردند . و قال تعالى : * ( فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ ) * « 3 » .
به سبب ظلمي كه از جماعت يهود سر زد حرام كرديم بر آنها چيزهاى طيّبى كه بر آنها حلال كرده بوديم ، يعنى در نتيجة ، ظلم به محروميّت از رزقهاى طيّب و طاهر گرفتار شدند . و قال تعالى : * ( وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَأَجَلٌ مُسَمًّى ) * « 4 » .
و اگر نبود كلمه اى كه سبقت گرفته است از پروردگار تو هر آينه هلاكت ملازم آنها بود در وقت گناه و معصيت . پس سبب تأخير عذاب دو چيز است : يكى كلمهء خدا كه سبقت گرفته و ديگر اجل مسمّى كه وقتي معين است .
بعضي فرمودهاند : مراد از كلمه اى كه از جانب خدا سبقت گرفته اين آيهء كريمه است : * ( وَما كانَ الله لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ وَما كانَ الله مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ يَسْتَغْفِرُونَ ) * « 5 » .
هامش
« 1 » سورهء روم ، آيهء 41 .
« 2 » سورهء كهف ، آيهء 59 .
« 3 » سورهء نساء ، آيهء 160 .
« 4 » سورهء طه ، آيهء 129 .
« 5 » سورهء انفال ، آيهء 33 .