موجبه متناهى است ، چون همين تعداد حدّ وسط در قضاياى سالبه ( كبرى ) به عنوان حدّ وسط تكرار مىشود ، زيرا حدّ وسط در دو مقدّمه بايد عينا تكرار شود ، پس تعداد حدّ وسط در قضاياى سالبه نيز بايد متناهى باشد .
*
( 17 ) . زيرا ، همانطور كه گفتيم ، از دو مقدّمهء سالبه ، قياس درست نمىشود ! و اين يكى از شرايط عمومى انتاج قياس است . محقّق طوسى در اساس الاقتباس شرايط عمومى انتاج قياس را به شرح زير آورده است :
« در همهء اشكال از دو سالبه و از دو جزئى و از قرينهاى كه صغرى او سالبه بود و كبرى جزئى ، قياس نيايد » . « 1 »
* ( 18 ) . هدف از اين سخنان ارسطو ، كه استاد مرحوم آنها را به نقل از شيخ الرئيس آوردهاند ، نشان دادن اين نكته است كه براى پذيرش هرمطلبى نبايد در پى برهان و استدلال بود ، زيرا بعضى از مطالب و قضايا خودبهخود بيّن و بديهىاند .
ارسطو بر آن بود كه بعضى از اصول و مبادى معرفت انسانى برهان بردار نيستند ، زيرا اين اصول بديهىاند ، امّا « بعضى به واقع طالب اين هستند كه حتى اين اصول نيز بايد اثبات شوند ، امّا اين خواستهء آنها نشان فقدان آموزش است ، زيرا ندانستن اينكه در مورد چه چيزهايى بايد خواستار برهان شد ، و در مورد چه چيزهايى نبايد خواستار برهان شد ، صرفا نبود آموزش را اثبات مىكند . براى اينكه غير ممكن است مطلقا براى هرچيزى برهانى وجود داشته باشد ؛ اين پسرفت بىپايان خواهد بود ، و به گونهاى اصلا برهانى وجود نخواهد داشت » ( ارسطو ، ما بعد الطبيعه ، گاما ، 4 ، 1006 الف 5 - 9 ) .
فرض مىكنيم كه هرقضيهاى ، اعم از قضيهء ايجابى و سلبى ، بر خلاف عقيدهء
هامش
( 1 ) . محقق طوسى ، اساس الاقتباس ، تصحيح مدرس رضوى ، چاپ دوم ؛ انتشارات دانشگاه تهران ، 1355 ، ص 193 .