لفظ به حسب وضع سؤال مىشود . و دوم « ما حقيقيه » ، كه با آن از ماهيّت شىء سؤال مىشود .
197 . مطلب هل نيز دو قسم است : هل بسيط ، كه با آن از وجود شىء سؤال مىشود ، و هل مركّب ، كه با آن از وجود شىء براى شىء سؤال مىشود .
198 . مطلب لم نيز بر دو قسم است : لم ثبوت ، كه با آن از علت نفس الأمرى موجود سؤال مىشود ، و لم اثبات ، كه با آن از علت تصديق سؤال مىشود . و وجه رجوع به هريك از اين سه مطلب از بيانات گذشته روشن شد .
199 . مطلب ما شارحه بر مطلب هل مقدّم است ، زيرا تا معناى لفظ معلوم نشود ، از وجود آن سؤال نمىشود . و مطلب هل بسيط بر مطلب ما حقيقيه مقدّم است ، زيرا آنچه وجود ندارد ماهيت ندارد . اين امر خود بهخود روشن است و همچنين بيان آن در فصل اوّل از مقالهء چهارم خواهد آمد . پس حدّ ، قبل از اثبات وجود ، شرح اسم است . 72 مطلب ما حقيقيه بر مطلب هل مركّب مقدّم است ، زيرا تا حقيقت چيزى معلوم نباشد ، وجود چيزى براى آن و احكام آن مورد سؤال واقع نمىشود . امّا مطلب لم مطلقا به وجهى بر مطلق مطلب هل مقدّم است ، زيرا اگر علت تصديق نباشد تصديق وجود مطلوب حاصل نمىشود ، و مطلب لم از جهت ديگرى از مطلق مطلب هل متأخر است ، زيرا طلب علت وجود چيزى بعد از وجود چيز مطرح مىشود .
برهان ( فارسى ) — صفحة 152
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٥٢