« اگر ثبوت حدّ اكبر بر حدّ اصغر علتى نداشته باشد ، بلكه ذاتا حدّ اكبر بر حدّ اصغر ثابت باشد ، امّا اين ثبوت بيّن الوجود نباشد ، و ثبوت حدّ اوسط بر حدّ اصغر نيز علتى نداشته باشد ، امّا اين ثبوت بيّن الوجود باشد ، و ثبوت حدّ اكبر بر حدّ اوسط نيز بيّن الوجود باشد ، در اينصورت مىتوان برهان يقينى منعقد كرد و چنين برهانى ، برهان إنّ خواهد بود نه برهان لمّ » . 63
168 . سپس مىگويم : از آنجا كه مطلق قياس به قياس اقترانى و استثنايى تقسيم مىشود ، و قضيهء [ شرطى ] منفصله به وجهى به [ شرطى ] متصله منحل مىگردد ، و در [ قياسات ] شرطى تمام اشكال ، مانند قياسات حملى به شكل اوّل بازگشت دارند ، بنابراين امكان دارد كه در اقسام اقترانى نيز برهان لمّ و انّ واقع شود .
169 . اما قياس استثنايى يا از متصله و يك استثناء تأليف مىيابد ، كه در اينصورت وضع علت ، علت وضع معلول ، و رفع علت ، علت رفع معلول است . پس ممكن است در اين نوع قياس برهان لمّ واقع شود . و اگر در آن علتى باشد و برهان ، برهان لمّ باشد ، واجب است كه آن علت ، هرگاه وضع استثناء شود ، مقدم باشد و هرگاه رفع استثناء شود ، تالى باشد . براى مثال مىگوييم ، هرگاه علت موجود باشد معلول موجود است ، لكن علت موجود است ، نتيجه مىدهد : بنابراين معلول موجود است . و مانند هرگاه معلول موجود باشد علت نيز موجود است ، لكن علت موجود نيست ، كه نتيجه مىدهد : بنابراين معلول موجود نيست .
برهان ( فارسى ) — صفحة 129
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٢٩