و امّا گروه دوم كه بهشت آدم را از زمين مىدانند مىگويند : واژهء هبوط [ كه در آيات و روايات گفته شده است ] دلالت دارد كه آدم از آسمان به سوى زمين فرود آمده است و بهشت آدم ، « جنة الخلد » نيست ؛ چرا كه هركس وارد « الجنة الخلد » شود تا ابد در آنجا مىماند .
دلايل گروه دوم را اينچنين مىتوان پاسخ گفت كه هبوط [ علاوه بر آنكه به معناى فرود آمدن از مكانى بالاتر به مكان پايين است ] به معناى نقلمكان از نقطهاى به نقطهء ديگر نيز مىباشد همانگونه كه در قرآن آمده است :
« وَ إِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَ قِثَّائِها وَ فُومِها وَ عَدَسِها وَ بَصَلِها قالَ أَ تَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَ ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَ الْمَسْكَنَةُ وَ باؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَ يَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَ كانُوا يَعْتَدُونَ » .
« 1 »
و امّا كسانى كه مىگويند : اگر آدم وارد جنة الخلد مىشد در آنجا جاودانه مىماند و اينكه كه از بهشت هبوط نموده است آشكار مىشود كه بهشت آدم ، بوستانى در دنيا بوده است ؛ در پاسخ اين گروه نيز بايد گفت كه اگر آدم در جنّة الخلد استقرار مىيافت در آنجا جاودانه مىشد [ ولى آدم زمانى اندك در آنجا بود و در جنة الخلد استقرار نيافته بود ] .
سخنان كسانى كه بهشت آدم را زمينى مىدانند با ظاهر آيات و اخبار تعارض دارد مگر اينكه اخبار را حمل بر تقيه كنيم . جميل بن درّاج مىگويد :
از امام صادق عليه السّلام پرسيدم كه ابليس از فرشتگان بود يا جنّ بود ؟ آن حضرت فرمود : فرشتگان او را از جنس خود مىدانستند ولى خداوند مىدانست كه اين
هامش
( 1 ) . سوره بقره / 61 .