فصل ششممراتب عقل
[ 1 ] [ تقسيمى كه در اين فصل بيان مىشود از دو جهت با تقسيمى كه در فصل پيشين بيان شد ، تفاوت دارد : يكى آن كه مصب تقسيم پيشين « تعقل » است ، اگر چه به خود عقل ، كه قوهء تعقل است ، نيز سرايت مىكند ، اما تقسيم كنونى از ابتدا در مورد عقل كه قوهء ادراك كليات است ، مطرح مىشود .
ديگر آن كه : تقسيم پيشين به اعتبار نحوهء وجود معقول براى عقل ، صورت گرفته است ، اما اين تقسيم به اعتبار ترتب حصول معقولات براى عقل شكل پذيرفته است ؛ به اين صورت كه : نفس ابتدا از همهء معقولات خالى است و پس از آن بديهيات را تعقل مىكند و به دنبال آن نظريات را از بديهيات استنتاج مىكند و آنگاه كه به مرحلهء تجرد تام عقلى رسيد ، با عقل فعال ، كه با وجود بسيط خود جامع همهء حقايق است ، متحد گشته و همهء حقايق را درك مىكند . ]
فلاسفه گفتهاند : عقل چهار مرتبه دارد :
1 - عقل هيولانى :
و آن مرحلهاى است كه هنوز هيچ نقشى در نفس مرتسم نگشته و نفس از همهء معقولات خالى مىباشد . نفس در اين مرحله همانند هيولاى اولى از هر نوع فعليتى