فصل پنجمانواع تعقل
[ 1 ] [ مقصود از تعقل در اين جا همان « ادراك كلى » است ، در برابر احساس و تخيل ، كه مجموعاً اقسام سه گانهء علم حصولى را تشكيل مىدهند . ] فلاسفه گفتهاند :
عقل داراى سه نوع است : « 1 »
نوع نخست [ عقل بالقوه ]
آن كه « عقل بالقوه » باشد . در اين مرحله عقل هرگز خود را بالفعل تعقل نمىكند و معقولات ديگر را نيز بالفعل ادارك نمىكند ، زيرا فاقد هر گونه معقولى مىباشد .
نوع دوم [ عقل تفضيلى ]
آن كه عقل يك معقول و يا معقولهاى فراوانى را بالفعل ادراك كند ؛ به گونهاى كه هر يك جدا از ديگرى بوده و ترتيب ميان آنها محفوظ باشد . اين نوع عقل را « عقل تفصيلى » مىنامند .
[ 2 ]
نوع سوم [ عقل اجمالى ]
آن كه عقل ، معقولهاى فراوانى را تعقل نمايد ، اما بدون آن كه ميان آنها تفكيك برقرار باشد . در اين مرحله عقل يك وجود بسيط و اجمالى دارد كه
هامش
( 1 ) . تقسيم فوق به اعتبار انحاى گوناگون وجود معقولات براى عقل صورت گرفته است ؛ به اين صورت كه : معقولها يا بالقوه براى عقل موجودند و يا بالفعل ؛ در صورت دوم ، يا با وجود تفصيلى براى عقل موجودند ؛ به گونهاى كه هر معقولى متميز و جدا از معقول ديگر است و يا با وجود اجمالى براى عقل موجوداند ؛ يعنى همه دارى يك وجود يگانه و بسيط مىباشند