محال دانستيم ، تنها بدين لحاظ است كه در علم حسى اندام و قواى حس ، با مادهء معلوم خارجى اتصال و ارتباط دارد و علم خيالى نيز مسبوق و متوقف بر علم حسى مىباشد [ و به واسطهء حس با معلوم خارجى ارتباط مىيابد . و چون اين اتصال و ارتباط با خارج ، همانند نفس خارج ، امرى شخصى است ، هر گاه صورت ذهنى همراه با اتصال و ارتباطش با خارج اعتبار گردد ، جزئى خواهد بود و تنها بر همان معلوم خارجى كه آن ارتباط ويژه را با آن دارد منطبق خواهد گشت ، چرا كه آن اتصال خاص هرگز ميان آن صورت ذهنى و شىء خارجى ديگر برقرار نمىگردد و به همان مورد معين اختصاص خواهد داشت . ]
و اگر ارتباط و اتصال اندام و قواى حس با مادهء معلوم خارجى لحاظ نشود ، صورت علمى ، خواه حسى باشد و خواه خيالى يا غير آن باشد ، فى حد نفسه و با نظر به خودش قابل صدق بر موارد متعدد خواهد بود .
[ مثلًا اگر به يك نسخه از نهاية الحكمة نگاه كنيم ، صورت حسيى كه از آن كتاب در ذهن تشكيل مىشود ، فى حد نفسه كلى است و نه تنها بر همان نسخهاى كه هم اكنون در برابر ديدگان ما قرار دارد منطبق مىگردد ، بلكه بر هر نسخهء ديگرى كه داراى ويژگىهاى ظاهرى مشابهى باشد ، نيز منطبق مىشود . اما اگر اين صورت حسى را همراه با ارتباط خاصى كه ميان آن و نسخهء معينى كه هم اكنون در برابر ديدگان ما قرار دارد ، در نظر بگيريم ، تنها بر همان نسخه صدق خواهد كرد ، زيرا صورت حسى مورد نظر اين ارتباط خاص را با هيچ كتاب ديگرى پيدا نخواهد كرد ، اگر چه از هر جهت شبيه آن باشد .
از آن چه تاكنون بيان شد ، چند اصل متفرع مىشود : ]
فرع اول : فعلوانفعالات مادى در اندامهاى ادراكى نقش اعدادى براى ادراك دارد
[ 3 ] از آن چه [ در فصل اول ] گذشت [ كه صورت علمى به هر نحو كه باشد ، مجرد