فصل نوزدهمترتيب افعال الهى يا نظام آفرينش
[ 1 ] از بحثهاى گذشته روشن شد كه وجود امكانى ، كه همان فعل واجب تعالى است ، تقسيمات گوناگونى دارد ، كه از جملهء آنها تقسيم آن به مادى و مجرد و تقسيم مجرد به مجرّد عقلى و مجرد مثالى است . و نيز پيش از اين اشاره كرديم كه عوالم كلى وجود سه قسم است : عالم تجرد تامّ عقلى ، عالم مثال و عالم ماده و ماديات .
عالم عقلى ، هم در مقام ذات و هم در مقام فعل ، از ماده و آثار ماده مجرد و عارى است .
عالم مثال ، از ماده مجرد است ، امّا برخى از آثار آن را دارد ؛ مانند شكل ، بُعد ، وضع و غير آن [ ؛ اگر چه برخى ديگر از آثار ماده را ، مانند قوه و استعداد و حركت و تغيير ندارد . ] در اين عالم موجوداتى مجرد ، امّا با ويژگى و خصوصيات اجسامى كه در عالم ماده و طبيعت است و در نظامى شبيه به نظام موجودات عالم مادى ، وجود دارد . تنها تفاوت نظام عالم مثال و نظام عالم ماده آن است كه تعاقب موجودات مثالى نسبت به يك ديگر به ترتب وجودى است ، نه آن كه يك صورت و يا حالت با حركت تدريجى از قوه به فعل درآيد و صورتى به صورت ديگر و يا حالتى به حالت ديگر بدل شود ؛ آن گونه كه در عالم ماده ملاحظه مىشود . [ وقتى كسى صورتى و پس از آن صورت ديگرى را در عالم مثال مشاهده مىكند ، اين طور نيست كه صورت پيشين به صورت