[ 2 ]
تقريرهاى گوناگون برهان صديقين
تقرير نخست
برهان مورد نظر به گونههاى مختلفى بيان شده و تقريرها و تنسيقهاى مختلفى از آن ارائه گرديده است . « 1 » كوتاهترين تقرير برهان صديقين بدين شرح است :
« حقيقت وجود يا واجب است و يا آن كه مستلزم واجب مىباشد . بنابراين ، واجب الوجود بالذات ، در خارج تحقق دارد و اين همان نتيجهء مورد نظر ماست » .
[ اين تقرير از آن محقق سبزوارى است ، كه آن را در منظومهء بسيار عالى خود به اين صورت آورده است :
اذَا الوجودُ كان واجباً فهو * ومَعَ الامكانِ قَدِ استلزمَهَ « 2 »
هر گاه حقيقت وجود واجب باشد ، پس مطلوب حاصل است و با امكان ( اگر حقيقت وجود ، ممكنالوجود باشد ) مستلزم آن است كه خود واجب باشد ، ( يا مستلزم واجب است ) . « 3 »
محقق سبزوارى در شرح اين بيت دو بيان دارد و در حقيقت برهان را به دو گونه تقرير مىكند :
بيان اول : از طريق خلف است ؛ به اين صورت كه مقصود از « حقيقت وجود » همان حقيقت صرف و خالص وجود مىباشد ؛ يعنى حقيقت اصيلى كه بنابر فرض يگانه است و به هيچ وجه قابل تكثر و تعدد نيست . پس گفته مىشود : حقيقت صرف و
هامش
( 1 ) . مرحوم آشتيانى در تعليقهء خود بر شرح منظومه ، ص 489 به بعد ، نوزده تقرير براى اين برهان ذكر مىكند
( 2 ) . شرح منظومه فريدهء اول از الهيات .
( 3 ) . ترديدى كه در ترجمهء « قد استلزمه » مشاهده مىشود ، با توجه به دو بيانى است كه مرحوم سبزوارى در شرح اين بيت دارد . در بيان اول مقصود از « قد استلزمه » آن است كه « مستلزم آن است كه خود واجب باشد » و در بيان دوم ، مقصود آن است كه « مستلزم يك واجب كه مغاير با اوست ، مىباشد »