فصل سيزدهمعلم به شىء سبب دار تنها ازراه علم به سببش و امور مربوط به آن حاصل مىگردد
[ 1 ]
تفاوت ديدگاه منطق و فلسفه دربارهء قاعدهء مورد بحث
[ همان گونه كه از عنوان بحث بدست مىآيد ، اين فصل دربارهء اين قاعدهء معروف كه : « علم به معلول تنها از طريق علم به علت آن حاصل مىگردد » گفت و گو مىكند . اين بحث هم در « منطق » در باب برهان مطرح شده است و هم در « فلسفه » .
حاصل آن چه در منطق مطرح گشته است آن است كه حصول يقين تام به يك قضيهء نظرى تنها به مدد برهانى كه در آن حد وسط ، علت براى ثبوت اكبر براى اصغر ( علت براى نتيجه و مطلوب ) است ، ميسور و امكانپذير مىباشد . البته اين در جايى است كه ثبوت اكبر براى اصغر ، معلول علتى باشد و گرنه از طريق ملازمات عامه مىتوان براى اثبات آن ، برهان اقامه كرد ، كه البته چنين برهانى نيز مفيد يقين تام خواهد بود ؛ مانند آن جا كه اكبر عين اصغر است و با تحليلهاى ذهنى به صورت دو مفهوم درآمده است . « 1 »
مؤلف بزرگوار در پاورقى خود بر اسفار ، ج 3 ، ص 396 در اين باره مىگويد : « اين مسئله را منطقيان در كتاب برهان بدين صورت مطرح كردهاند كه : يقين به شىء
هامش
( 1 ) . توضيح اين قسمت در طى بحث خواهد آمد