[ 1 ]
فصل چهاردهماقسام حركت
براى حركت به واسطهء انقسام امور ششگانهاى كه ذات حركت بدانها وابسته است ، اقسامى مىتوان بيان كرد . [ اين امور ششگانه عبارتند از : مبدأ ، منتها ، مسافت ، موضوع ، زمان و فاعل حركت . ]
تقسيم حركت به اعتبار تقسيم [ مسافت ، يعنى ] مقوله [ اى كه حركت در آن روى مىدهد ] مانند : حركت در كيف ، كم ، أين و وضع .
تقسيم حركت به اعتبار تقسيم موضوع ؛ مانند : حركت نبات ، حيوان و انسان .
تقسيم حركت به اعتبار زمان ؛ مانند : حركت شبانه ، روزانه ، تابستانى و زمستانى .
و تقسيم حركت به اعتبار تقسيم فاعل ؛ مانند : حركت طبيعى ، حركت قسرى و حركت نفسانى .
فلاسفه گفتهاند : فاعل نزديك و بدون واسطه در همهء اين حركات همان طبيعت متحرك است و تحريك نفسانى [ در فاعلهايى كه داراى نفس مىباشند ] - همانطور كه در گذشته گفتيم - به نحو مسخّر ساختن قواى طبيعى است [ ؛ لذا در اين موارد نيز فاعل نزديك حركت همان طبيعت مىباشد . ]
همچنين فلاسفه گفتهاند : ميان طبيعت و حركتى كه از آن صادر مىشود ، واسطهاى وجود دارد و آن واسطه ميلى است كه طبيعت [ / صورت نوعى ] در متحرك