صورتهاى گوناگون مبدأ علمى
[ 3 ] دورترين مبدأ فعل اختيارى ، يعنى صورت علمى ، گاهى فقط تخيلى است ؛ بدين نحو كه صورت فعل در تخيّل حاضر مىگردد ، بدون آنكه مورد انديشه و تأمل قرار گيرد [ و بىآنكه سود و زيان آن سنجيده و بررسى شود كه آيا انجام دادنش باتوجه به همهء شرايط موجود مصلحتدارد يا نه ؟ ] و گاهى آن مبدأ علمى ، فكرى است ، كه البته تخيل جزئى فعل نيز همراه با آن است [ ، زيرا فعل اختيارى آدمى بدون تصور پيشين فعل امكانپذير نيست و آن تصور پيشين ، بهناچار صورت خيالى فعل خواهد بود . ]
همچنين مبدأ علمى ، [ خواه تخيّلى باشد و خواه فكرى ] گاهى به تنهايى مبدأ شوق است و گاهى با كمك طبيعت و سرشت مبدأ آن مىباشد ؛ مانند نفسكشيدن و گاهى با كمك مزاج مبدأ آن است ؛ مانند جابهجاشدن بيمارى كه خوابيده از يك پهلو به پهلوى ديگر و يا با كمك خُلق و عادت مبدأ آن مىباشد ؛ مانند بازى با ريش .
همهء مبادى فعل اختيارى داراى غايت مىباشند
[ 4 ] در آنجا كه غايت مبادى سهگانه يكى است ، فعل را « گزاف » مىنامند و هريك از مبادى سهگانهء آن داراى غايت و هدف مىباشد ؛ مانند انسانى كه صورت مكانى را تخيل نموده و آنگاه به بودن در آن مكان ميل و شوق پيدا مىكند و سپس به سوى آن رهسپار مىگردد . [ حاصل آنكه فعل گزاف ، فعلى است كه در آن مبدأ فكرى وجود ندارد و تخيل فعل به تنهايى موجب برانگيختهشدن شوق و ميل مىگردد . در چنين مواردى مبدأ علمى همان تخيل است و غايتش همان چيزى است كه حركت بدان پايان مىيابد . ]
[ 5 ] و در صورتى كه مبدأ علمى با كمك طبيعتْ شوق به كارى را برانگيزاند ؛ مانند