در پاسخ به اين اشكال مىگوييم : ماده ، همانطور كه پيش از اين بيان شد ، نسبت به مجموع ماده و صورت ، كه يك شىء مركب است ، علت مادى مىباشد ؛ و همچنين صورت در مقايسه با مجموع مركبْ علت صورى مىباشد . و اما مجموعِ تشكيلشده از ماده و صورت ، علت چيزى نيست . بنابراين ، هريك از ماده و صورت در مقايسه با مجموعِ مركبْ علت است و برآن تقدّم دارد و مجموع مركب معلول است و متأخر مىباشد و اشكالى در آن نيست .
و همين است معناى اين گفتار كه : « آنچه متقدم است آحاد است و آنچه متأخر است مجموع آحاد به شرط اجتماع مىباشد . »
ترجمه و شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 137
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٣٧