فصل هشتممؤثر حقيقى فقط خداست
[ 1 ] [ اين فصل براى بيان توحيد افعالى و اينكه فاعل حقيقى در همهء افعال خداوند بوده و تنها هستىبخش اوست و غيراو ، هرچه هست ، تنها مجارى فيض اويند . مؤلف بزرگوار قدس سره براى اثبات توحيد افعالى مقدماتى را به شرح زير بيان مىكنند : ]
پيش از اين گذشت كه عليت و معلوليت در همهء موجودات جريان دارد [ و در واقع همهء موجودات عالم هستى حلقههاى سلسلهاى را تشكيل مىدهند كه براساس رابطهء علّى و معلولى با يكديگر پيوندى وثيق بستهاند ؛ به گونهاى كه ] هر موجودى را درنظر بگيريم ، يا فقط علّت است و معلول چيز ديگرى نيست ؛ يا معلول است و علت چيزى ديگرى نيست - [ اين دو دسته از موجودات دو حاشيهء سلسلهء يادشده را تشكيل مىدهند ] - و يا نسبت به يك شىء علت است و نسبت به شىء ديگر معلول مىباشد .
و نيز گذشت كه سلسلهء علل به علتى منتهى مىگردد كه معلول هيچ موجود ديگرى نيست و آن همان واجب تعالى است . و پيش از اين بيان كرديم كه واجب تعالى واحد است به وحدت حقه ، كه تعدد و كثرت در آن به هيچ صورت راه ندارد ، « 1 »
هامش
( 1 ) . اين مقدمه را مؤلف قدس سره براى بيان اين نكته ذكر كردهاند كه ممكنات به دو مبدأ مستقل منتهى نمىشوند ، بلكه فقطيك واجبالوجود در كار بوده و همهء موجودات به دو منتهى مىگردند