است ، در مرتبهء ذات ، واجد آنها مىباشد ؛ در نتيجه علم حضورى او به ذاتش علم به تفاصيل كمالات آن مىباشد ؛ اگرچه برخى از آنها متمايز از برخى ديگر نيست ، [ به گونهاى كه با بساطت منافات داشته باشد و موجب كثرت در آن گردد . « 1 » ] و نيز مانند واجب تعالى ، بنابر نظريهء پيروان حكمت متعاليه ، كه در آينده بيان خواهد شد . « 2 » طبق اين نظريه خداى متعال [ در مرتبهء ذات خود ] يك نوع علم اجمالى و بسيط به همه اشيا دارد ، كه عين كشف تفصيلى مىباشد .
[ 8 ]
قسم هشتم : فاعل بالتسخير
و آن فاعلى است كه او و فعلش ، فعل فاعل ديگرى مىباشند . چنين فاعلى در فعل خود مسخَّر فاعل ديگرى است ؛ مانند قواى طبيعى ، نباتى و حيوانى ، كه در كارهايشان مسخَّر نفس انسانىاند . [ البته اين مثال در صورتى صحيح است كه نفس را غير از قواى يادشده بدانيم و آن قوا را كارگزاران نفس بهشمار آوريم . اين هما نظريهء عموم حكماى مشاء است ، اما بنابر نظريهء صحيح ، كه قوا را همان شئون و مراتب نفس مىداند و مىگويد : « النفسُ فى وحدتها كلُّ القوى » ، دو فاعل در كار نخواهد بود ، كه يكى مسخر ديگرى باشد ، بلكه نفس در مرتبهء قواى طبيعى ، قوهء طبيعى و در مرتبهء قواى نباتى ، قوهء نباتى و در مرتبهء قواى حيوانى ، قوهء حيوانى مىباشد . ] « 3 »
هامش
( 1 ) . البته بسيارى از نفوس علم به چنين علمى ندارند ، اما اين به معناى نفى اصل آن علم نيست ؛ چنانكه محققسبزوارى در شرح منظومه مىگويد : « وان لم يكن لها العلم بذلك العلم » . و در حاشيهء شرح منظومه ادامه مىهد : « الا عند الكمال و بعد الاستكمال ، بل تعلم حينذٍ القوى الخارجية ؛ فانّ القوى المتشتة فىالافاق و الصياصى ، كعكوس للقوى المتراكمة فى هذه الصيصية التى هى امالقرى . و من هناورد فىالائمة عليهم السلام : « انفسكم فىالنفوس و ارواحكم فىالارواح »
( 2 ) . ر . ك : مرحلهء دوازدهم ، فصل يازدهم
( 3 ) . شاهد اينكه مثال يادشده مبتنى بر اين نظريه است آنكه مصنف قدس سره به جاى تعبير : « النفس فى مرتبة القوى الطبيعية » كه در فاعل بالطبع و بالقسر آورده بود ، در اينجا تعبير « القوى الطبيعية و القوى النباتية و القوى الحيوانية » را به كار مىبرد