حاصل آن چه در اين قسمت آمده آن است كه :
اوّلًا : ميان اين عوالم سه گانه تقدم و تأخر وجود دارد .
ثانياً : ميان آنها رابطهء عليت و معلوليت برقرار است ؛ بدين صورت كه عالم عقل ، علت عالم مثال و عالم مثال ، علت عالم ماده است .
ثالثاً : اين عوالم سه گانه با يك ديگر تطابق دارند ، بدين معنا كه هر كدام از آنها كمالات عالم مادون را واجد است .
رابعاً : نظام موجود در عالم عقل ، مطابق با نظام ربوبى است كه در علم واجب تعالى موجود است .
اينك هر يك از اين مطالب را جداگانه بررسى مىكنيم « 1 » .
مطلب اوّل
نخستين مطلب در مورد رابطهء ميان اين عوالم سه گانه آن است كه ميان آنها ترتب برقرار است و اين عوالم در طول يك ديگرند ، نه در عرض هم . البته مقصود از ترتب و تقدم و تأخر اين عوالم ، ترتب زمانى و تقدم و تأخر زمانى نيست ، بلكه مراد ترتب وجودى آنهاست . بدين صورت كه مرتبهء وجودى عالم عقل پيش از مرتبهء وجودى عالم مثال و مرتبهء وجودى عالم مثال مقدم بر مرتبهء وجودى عالم ماده است . زيرا عالم عقل و مثال ، عالم فعليت محض و صرف است و هيچ قوه و استعدادى در آن نيست .
چنين عالمى به وضوح از جهت وجودى ، قوىتر و شديدتر است از عالم ماده كه آن چه در آن است يا قوهء محض است ، مانند هيولاى اولى و يا قوه و استعداد با وجود آن در آميخته است ، هم چون طبيعتهاى مادى . پس عالم عقل و مثال تقدم وجودى بر عالم ماده دارند .
هامش
( 1 ) . از آن جا كه مطلب چهارم در طى بحث از مطالب قبلى روشن مىشود ، از بررسى جداگانهء آن صرف نظر كرديم