ترجمه
فعل خداوند - يعنى همان آفريدهاش كه وجودِ تراويده از اوست - طبق آن چه از بحثهاى گذشته به دست آمد ، داراى تقسيماتى است ، مانند : تقسيم به مجرد و مادى و به ثابت برقرار و سيال پويا و ساير تقسيمات . مقصود ما در اين فصل اشارهاى است به آن چه گذشت كه : عوالم كلى بر سه بخشند ، عالم عقل ، عقل مثال و عالم ماده .
عالم عقل : عالمى است مجرد از ماده و آثار آن .
عالم مثال : عالمى است مجرد از ماده ولى داراى آثار آن ؛ آثارى چون ابعاد سهگانه و اشكال گوناگون و نيز وضعهاى مختلف و غير آن . لذا در اين عالم ، شبحهاى جسمانى - يعنى موجوداتى كه اوصاف اجسام عالم ماده در آنها تمثّل يافته - با نظامى شبيه نظام اجسام در عالم ماده ، تحقق دارند ؛ با اين تفاوت كه آنها به واسطهء ترتب وجودى كه ميانشان هست در پى يكديگر مىآيند ، نه به واسطهء تغيير در صورت يا تغيير در حالت ؛ به اين نحو كه از راه حركت ، از قوه به درآمده و به فعليت برسند ، آن گونه كه شأن عالم ماده است . در نتيجه ترتب بعضى از صورتهاى مثالى بر بعض ديگر ، همانند حركت و تغيير در صورتهاى خيالى است ، با توجه به آن كه علم ، مجرد است و هيچ قوه و تغيير حقيقى در آن راه ندارد و آن چه هست علم به تغيير است ، نه تغيير در علم .
عالم ماده : عالمى است كه همهء جوهرها و عرضهايش همراه با ماده مىباشد .
شرح و تفسير
موضوع سخن در اين فصل تقسيم خاصى است در فعل واجب تعالى . مقصود از فعل واجب تعالى همان عالم آفرينش و جهان مخلوقاتى است كه از ذات اقدس اللّه سرچشمه گرفته و تجلى يافته است . جهان آفرينش و عالم مخلوقات از جهات گوناگون و به لحاظ هاى مختلف قابل دسته بندى است : از يك سو به مجرد و مادى
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 180
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٨٠