خداى متعال بالاصالة ذات خودش را دوست دارد و به تبع ذات ، آثار ذات و لوازم آن را دوست دارد . اين حبّ عين ذات اوست .
بنابراين ، اگر مقصود از ارادهء الهى ، حبّ كمال باشد كه در مرتبهء نخست به كمال نامتناهى الهى تعلق مىگيرد و در مراتب بعدى به كمالات ساير موجودات از آن جهت كه آثارى از كمال اويند ، مىتوان آن را از صفات ذاتى شمرد و مانند ديگر صفات ذاتى ، قديم و واحد و عين ذات مقدس الهى دانست .
2 - در آن چه مؤلف قدس سره در بيان صفت « كلام » از فلاسفه نقل كرد ، دو بيان براى اثبات اتصاف واجب تعالى به صفت « كلام » آمده است . ظاهر بيان نخست آن است كه « كلام » بر فعل واجب تعالى به اعتبار دلالت آن بر كمالات آن وجود مقدس قابل اطلاق است .
در نتيجه « كلام » صفت فعلى واجب تعالى خواهد بود و چيزى بيش از اين در آن بيان نيامده و معناى كلام نيز به قدرت ارجاع داده نشده است . مگر آن كه براى توجيه صفت ذاتى بودن كلام مقدمهء ديگرى به آن بيان ضميمه شود و آن اين كه : حقيقت تكلم عبارت است از : « قدرت بر آگاه كردن غير از آن چه در ضمير است » . در اين صورت است كه حقيقت معناى « كلام » به « قدرت » ارجاع مىشود « 1 » .
حاصل بيان دوم آن است كه واجب تعالى با اسما و صفاتش دلالت بر ذاتش مىكند و به اين اعتبار ، اسما و صفات الهى ، « كلام » و ذات او ، « متكلم » مىباشد . در اين بيان كلام به عنوان يك وصف ذاتى براى واجب تعالى اثبات شده است ، امّا معناى « كلام » به « قدرت » ارجاع نشده است . لذا اشكال مؤلف بزرگوار ظاهراً وارد نيست .
هامش
( 1 ) . مؤلف ارجمند در تعليقهء خود بر اسفار ، ج 7 ، تعليقهء ص 2 و 3 مىگويد : « و فى قوله « صفة نفسية مؤثرة » اشارة الى ارجاع معنى الكلام - و هو بظاهره صفة فعلية متأخرة عن الذات - الى الصفة الذاتية التى هى عين الذات ، و ذلك بتفسير التكلم بكون الذات بحيث يؤثر فى الغير باعلامه ما فى ضميره ، فيرجع بالحقيقة الى الحيثية الذاتية التى هى القدرة ، و هى عين الذات »