طبق اين نظر ، همانند نظر چهارم ، خداوند در مرتبهء ذات ، فاقد كمال علمى خواهد بود .
شرح و تفسير
نظريهء پنجم از آن شيخ شهاب الدين سهروردى ، مؤسس حكمت اشراق و از حكماى بلند پايهء مسلمان است . به عقيدهء او وجود اشيا ، خواه مجرد و خواه مادى ، بعينه علم واجب تعالى به آنهاست و خداى متعال به همهء اشيا علم حضورى دارد .
حاصل سخن شيخ اشراق در تبيين نظريهء خود - آن گونه كه صدرالمتألهين در اسفار نقل كرده است - به قرار زير است :
واجب تعالى وجود صرف و نفس حقيقت وجود است و حقيقت وجود عين نور و ظهور است ؛ از اين رو علم واجب تعالى به ذات خويش عبارت است از ظهور ذات براى ذات و نورانيت ذات براى ذات ، زيرا نورانيت ذاتِ نور براى خويش ، مانند ثبوت ذات و ذاتيات براى ذات ، قهرى و ضرورى است .
علم واجب به ساير موجودات ، اعم از ماديات و مجردات ، عبارت است از : ظهور و حضور موجودات براى ذات به واسطه تجلى ذات و اشراق ذات و اضافه اشراقى ذات بر ساير موجودات كه ناشى از قهر و تسلط و عليت و فاعليت ذات و لازمهء احاطهء نوريهء اوست .
واجب الوجود در علم به اشيا ، مانند علم به ذات ، مستغنى از صورتهاى علميهء اشيا است ، زيرا اشراق ذات و تسلط مطلق ذات بر موجودات و احاطهء كليه و اضافهء فعاليهء ذات به ماسوى براى ظهور ماسوى كافى است و بنابراين ، علم واجب به موجودات عبارت است از اشراق نور ذات بر جميع ماهيات كه عين ايجاد موجودات و اظهار اعيان ممكنات است ؛ چنان كه وجود ممكنات ، عين حضور وظهور اعيان وجوديهء آنها در برابر ذات است .
مَثَل نور وجود و ظهور و شهود اعيان وجودى ، مَثَل نور حسى و ظهور اجسام و
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 117
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١١٧