السلسلةِ الطوليّةِ ، و هو عدمٌ غيرُ مجامعٍ ، لكنّه غيرُ زمانيٍ ؛ كمسبوقيةِ عالمِ المادّةِ بِعدمِهِ المتقرّرِ في عالمِ المثالِ ، و يقابلُه القدمُ الدهريُ ، و هو ظاهرٌ .
ترجمه
قسم ديگر حدوث ، « حدوث دهرى » است كه محقق داماد رحمه الله آن را بيان كرده است و آن عبارت است از آنكه مرتبهاى از وجود ، سابقهء نيستى در مرتبهء بالاترى ازسلسلهء طولى وجود داشته باشد و اين عدم ، عدم غير مجامع است ، اما در عين حال عدم زمانى هم نيست ؛ نظير مسبوق بودن عالم ماده به نيستى در عالم مثال و در برابرش « قدم دهرى » قراردارد كه نياز به توضيح ندارد .
شرح و تفسير
اين قسم از حدوث و قدم رابطهء مستقيمى با مسئلهء تقدم و تأخر دهرى دارد ؛ همانگونه كه مُبدع بحث تقدم و تأخر دهرى سيد داماد است ، بحث حدوث و قدم دهرى را نيز نخستين بار او بيان كرده است .
چنانكه پيش از اين بيان شد ، تقدم و تأخر دهرى عبارت است از تقدم علت تامه بر معلولش ، از آن جهت كه وجود علت جدا و منفك از وجود معلول است و عدم معلول در رتبهء وجود علت تقرر دارد . از اينجا مىتوان به تعريف حدوث دهرى ، يعنى مسبوق بودن وجود شىء به عدم دهرى آن ، پى برد .
براى روشن شدن معناى « حدوث دهرى » بايد مفهوم « عدم دهرى » توضيح داده شود . به عقيدهء سيد داماد ، شىء همانگونه كه يك عدم زمانى دارد كه با وجود شىء جمع نمىشود - در برابر عدم ذاتى كه با وجود شىء جمع مىشود - همچنين يك عدم دهرى نيز دارد كه از مرتبهء علت تامه شىء انتزاع مىشود و اين عدم دهرى نيز عدم غير مجامع است ؛ يعنى عدمى است كه با وجود شىء جمع نمىشود و چون مرتبهء
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 59
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٥٩