حركت جوهرى اشتدادى ديگرى نيز هست كه همان حركت مادهء نخستين به سوى صورت طبيعى و بعد نباتى و بعد حيوانى و سپس انسانى مىباشد .
شرح و تفسير
نخستين نتيجهاى كه از بحثهاى گذشته ، به ويژه اثبات حركت در مقولهء جوهر به دست مىآيد ، آن است كه صورتهاى نوعيهء جوهرى كه بهطور پياپى بر روى ماده مىآيد ، در حقيقت صورت جوهرى واحد و گذراست كه بر ماده و هيولاى اولى جارى مىگردد . اين صورت جوهرى ، كه وجودى ممتد و گسترده دارد ، بهگونهاى است كه از هر يك از حدود آن مفهوم ويژهاى ، غير از آنچه ازحدود ديگر بهدست مىآيد ، انتزاع مىشود . اين مفهوم يك ماهيت نوعى است با آثار خاص خود ، كه مغاير با آثار ديگر ماهيات است .
اصولى كه نتيجهء فوق بر آنها مترتب مىگردد ، بدين شرح است :
الف - حركت در مقولهء جوهر امرى ثابت و اجتنابناپذير است .
ب - حركت يك واحد متصل و پيوسته است ، كه تدريجاً تحقق مىيابد و انقسام آن به نحو بالقوه و صرفاً ذهنى است .
ج - معناى حركت در يك مقوله آن است كه در هر يك ازآنات حركت يك نوع از انواع آن مقوله بر متحرك در مىآيد .
د - در حركت جوهرى ، صورتهاى جوهرى پياپى ، عين حركتاند و حركت بيانگر نحوهء وجود آنها ست .
از اينجا دانسته مىشود اجسامى كه ما آنها را ماهيت نوعى واحد به شمار مىآوريم ، طيف وسيعى از ماهيات نوعى است ؛ سيبى كه بر شاخهء درخت است و دم به دم رنگ و طعمش تغيير مىكند و كميتش عوض مىشود ، در هر لحظه ماهيت نوعى تازهاى به خود مىگيرد ؛ به ديگر سخن : از هر لحظهء آن ، ماهيت نوعى تازهاى
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 177
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٧٧