مىكند ، عارض مىشود ، اين هيئت خاص ، كه وجودى تدريجى دارد ، يك فرد از مقولهء فعل است ؛ يعنى در طول اين يك ساعت ، آتش تنها يك فرد از مقولهء فعل را به خود گرفته است . در مورد آب نيز همين سخن مىآيد . يعنى آب هم ، از آن جهت كه متأثر از آتش است ، در طول اين يك ساعت هيئت خاصى را به خود مىگيرد كه وجودى سيال و گذرا دارد و مجموعاً يك فرد از مقولهء انفعال را تشكيل مىدهد .
2 - چنان كه پيش از اين گفتيم ، معناى وقوع حركت در يك مقوله آن است كه در هر آن ، فرد خاصى از افراد آن مقوله و بلكه نوع خاصى از انواع آن ، بر متحرك عارض شود . بنابراين ، شىء در صورتى متحرك در يك مقوله خواهد بود كه آن به آن فرد جديدى از آن مقوله را واجد گردد . حاصل آنكه « ما فيه الحركة » بايد چيزى باشد كه بتواند فرد آنى داشته باشد ، يعنى فردى كه در « آن » تحقق مىيابد و وجود لحظهاى دارد .
از مجموع اين دو امر دانسته مىشود كه وقوع حركت در مقولهء فعل و انفعال محال است ، زيرا اين دو مقولهء فرد آنى ندارند .
به تعبير ديگر مىتوان گفت : مقولهء فعل و انفعال عين حركتاند . حركت از جهت انتسابش به فاعل ، مقولهء فعل و از جهت انتسابش به قابل ، مقولهء انفعال خواهد بود .
اگر در اين دو مقوله حركت روى دهد ، معنايش وقوع « حركت در حركت » خواهد بود و لازمهاش آن است كه حركت ، كه يك وجود سيال و تدريجى است ، در آن و در لحظه تحقق يابد و اين محال است . « 1 »
هامش
( 1 ) . آنچه آورديم حاصل سخن صدرالمتألهين است كه مىگويد : « نعم هي [ أي الحركة ] بعينها مقولة أن ينفعل إذا نسبتِ إلى القابل ، و مقولة أن يفعل إذا نسبت إلى الفاعل ، و لهذا يمتنع أن تقع الحركة في شيء منهما ؛ لأنها الخروج من هيأة و الترك لهيأة . فهي يجب ان يكون خروجاً عن هيأة قارة لأنها لو وقعت في هيأة غير قارة لما كان خروجاً عنها بل امعاناً فيها - و بالجملة معنى الحركة في مقولة عبارة عن أن يكون للمتحرك في كل آنٍ فرد من تلك المقولة ، فلابدّ لما يقع فيه الحركة من أفراد آنية بالقوة و ليس لتينك المقولتين فرد آنيٌّ » . ( اسفار ، ج 3 ، ص 77 - 79 ) و با كمى دقت دانسته مىشود كه لازمهء اين سخن صدرالمتألهين آن است كه فعل و انفعال اساساً معقول اولى ، و مفهوم ماهوى نيستند ، بلكه از معقولات ثانيهء فلسفى مىباشند . ( ر . ك : حركت و زمان ، ج 1 ، ص 375 - 377 )