كالانسانِ فى أفعالِهِ الاختياريّةِ .
ترجمه
5 - فاعل قصدى : و آن فاعلى است با اراده كه پيش از فعل ، آگاه به آن بوده و آن را با انگيزهء زائد بر ذات انجام مىدهد ؛ مانند انسان در افعال اختياريش .
شرح و تفسير
فاعل قصدى فاعلى است كه اوّلًا : از روى علم و آگاهى كارش را انجام مىدهد ؛ ثانياً : كارش را با اراده وانتخاب خودش انجام مىدهد ؛ ثالثاً : داراى قصد و انگيزهء زايد بر ذاتش در انجام آن كار مىباشد ؛ يعنى به گونهاى است كه اگر داعى و انگيزهء خاصى دربارهء انجام يك كار در وى پديد نيايد ، آن كار را انجام نمىدهد . انسان نسبت به كارهاى اختيارىاش ، مانند خوردن ، خوابيدن ، راه رفتن و مانند آن ، فاعل بالقصد مىباشد . چرا كه در هر يك از اين افعال ، هدف و غرض خاصى را دنبال مىكند و براى دستيابى به كمال معينى ، كار را انجام مىدهد .
متكلمان ، فاعليت خداوند را از اين قسم مىدانند و براى خداوند داعى زايد بر ذات تصوير مىكنند ، تعالىاللّه عن ذلك علواً كبيراً .
6 - فاعل بالعناية
السادسُ : الفاعلُ بالعنايةِ ، وهو الذى له إرادةٌ وعلمٌ سابقٌ على الفعلِ زائدٌ على ذاتِ الفاعلِ ، نفسُ الصورةِ العلميّةِ منشأٌ لصدورِ الفعلِ ، من غيرِ داعٍ زائدٍ ؛ كالانسانِ الواقعِ على جذعٍ عالٍ ، فانّه بمجرّدِ توهّمِ السقوطِ يسقُط على الأرضِ ؛ وكالواجبِ فى إيجادِهِ على قولِ المشّائينَ .