هم معلول ، آن عضو يا مجموعهء اعضا ، وسط خواهد بود .
مقدمهء دوم : تحقق وسط بدون طرف محال و ممتنع است . اين مقدمه امرى بديهى و بىنياز از دليل است ، زيرا وسط يعنى چيزى كه ميان دو طرف قرار دارد ؛ بنابر اين ، تحقق وسط بدون طرف ، يعنى تحقق چيزى كه در عين حال كه وسط است ، وسط نيست .
مقدمهء سوم : وقوع تسلسل در ناحيهء علل ، مستلزم آن است كه مجموعهء اعضاى آن سلسله ، به استثناى معلول اخير ، وسط بدون طرف باشد ، زيرا همهء اعضاى آن سلسله ، به استثناى معلول اخير ، هم علت اند و هم معلول و - چنانكه پيش از اين گفتيم - در سلسلهء علل ، عضو يا مجموعهء اعضايى كه هم علت باشد و هم معلول ، وسط خواهد بود .
نتيجهاى كه به روشنى از مقدمات سهگانهء فوق به دست مىآيد آن است كه : وقوع تسلسل در سلسلهء علل محال است .
چند نكته در بارهء برهان وسط و طرف
1 - بوعلى سينا اين برهان را براى اثبات محدود بودن خصوص سلسلهء علل فاعلى اقامه كرده است ، اما در پايان كلام خود مىگويد : « برهان ياد شده صلاحيت آن را دارد كه بيانى براى محدود بودن سلسلهء همهء اصناف علل قرار داده شود ، اگرچه ماآن را در مورد علل فاعلى به كار برديم » . « 1 »
البته اين برهان در مورد سلسلهء علل معده جارى نمىشود ، زيرا علل معده همراه با وجود معلول تحقق ندارند ، لذا ترتب تا بىنهايت در مورد آنها مصداق نمىيابد ، بلكه - چنانكه پيش از اين گفتيم - امور معد ، مجازاً علت ناميده مىشود .
هامش
( 1 ) . الهيات شفا ، فصل اول ، از مقالهء هشتم