علت بسيط و مركب
وتنقسمُ أيضاً إلى البسيطةِ ، و هى ما لا جزءَ لها ، و المركّبةِ ، و هى بخلافِها ؛ و البسيطةُ :
إمّا بسيطةٌ بحسبِ الخارجِ ، كالعقلِ المجرّدِ و الاعراضِ ؛ و إمّا بحسبِ العقلِ ، و هى ما لاتركيبَ فيه خارجاً من مادّةٍ و صورةٍ ، و لا عقلًا من جنسٍ و فصلٍ ، و أبسطُ البسائطِ ما لميتركّبْ من وجودٍ و ماهيّةٍ ، و هو الواجبُ ، عزّ اسمُه .
ترجمه
همچنين علت به بسيط و مركب تقسيم مىشود . علت بسيط آن است كه ازچند جزء تشيكل نشده باشد ، به خلاف علت مركب . علت بسيط هم بر سه قسم است : 1 - آنچه فقط در خارج بسيط است ؛ مانند : عقل مجرد و اعراض . 2 - آنچه در تحليل عقلى بسيط مىباشد و آن علتى است كه نه در خارج مركب ازماده و صورت باشد و نه در ذهن مركب ازجنس و فصل . 3 - بسيطترين بسيط آن است كه مركب از وجود و ماهيت نباشد و چنين علتى همان واجب الوجود - عزّ اسمه - است .
شرح و تفسير
تقسيم علت به بسيط و مركب در واقع به تقسيم موجود به بسيط و مركب باز مىگردد و نكتهء جديدى در بر ندارد . موجود مركب ، آن است كه از چند جزء تشكيل مىشود . اما موجود بسيط آن است كه مركب ازچند جزء نيست . بايد توجه داشت كه بسيط بودن و مركب بودن يك موجود انحاى گوناگونى دارد و لازم است ميان آنها تفكيك شود . مؤلف قدس سره در اين قسمت سه گونه بساطت و تركيب را مطرح كرده است :
1 - بساطت و تركيب به لحاظ اجزاى خارجى ، يعنى ماده و صورت . در اين لحاظ ،