الفصل الثانىفى انقساماتِ العلة
تنقسمُ العلّةُ إلى تامّةٍ وناقصةٍ ، فانّها إمّا أن تشتملَ على جميعِ ما يتوقفُ عليه وجودُ المعلولِ ، بحيثُ لا يبقى للمعلولِ معها إلّاأن يوجَدَ ، وهى « العلّةُ التامّةُ » ؛ وإمّا أن تشتملَ على البعضِ دونَ الجميعِ ، وهى « العلّةُ الناقصةُ » ؛ وتفترقانِ من حيثُ إنّ العلّةَ التامّةَ يلزمُ من وجودِها وجودُ المعلولِ ، و من عدمِها عدمُه ؛ والعلّةُ الناقصةُ لا يلزمُ من وجودِها وجودُ المعلولِ ، و من عدمِها عدمُه .
ترجمه
در يك دسته بندى ، علت به تامه و ناقصه تقسيم مىشود . علت تامه ، در بردارندهء همهء چيزهايى است كه وجود معلول متوقف بر آن است ؛ به گونهاى كه با بودن آن ، معلول راهى جز موجود شدن ندارد ، ولى علت ناقصه در بردارندهء برخى از چيزهايى است كه معلول به آن وابسته است . تفاوت اين دو در آن است كه وجودِ علت تامه مستلزم وجودِ معلول ونيزعدمش مستلزم عدمِ معلول مىباشد ؛ بر خلاف علت ناقصه ، كه وجودش لزوماً وجود معلول را درپى ندارد ، گرچه عدمش بهطور حتم ، عدم معلول را به دنبال خواهد داشت .