حقيقت « ممكن » است ، نه ماهيت ؛ يعنى حكم اوّلى عقل آن است كه ممكن در هستى خود نيازمند غير است و ماهيت از آن رو كه ممكن است ، در هستىاش نيازمند غير مىباشد .
2 - وقتى موضوع قانون عليت را ممكن دانستيم ، اين قانون به صورت يك قضيه بديهى و بىنياز از دليل در مىآيد ، زيرا اگر معناى امكان را خوب بفهميم و بدانيم كه شىء ممكن چيزى است كه نسبتش به وجود و عدم يكسان است و ذاتاً اقتضاى هيچكدام را ندارد ؛ از طرف ديگر ، متوقف بودنِ رجحان يكى از دو طرف وجود و عدم آن بر مرجح خارجى را نيز تصور كنيم و از خود بپرسيم : آيا چيزى كه نسبتش به وجود و عدم يكسان است ، براى آنكه يكى از وجود و عدم براى آن تعين يابد ، نياز به مرجح بيرونى دارد يا ندارد ؟ بىدرنگ به اين پرسش پاسخ مثبت خواهيم داد . از اينرو است كه مؤلف در بحثهاى پيشين گفت : « نيازمندى ممكن به علت از بديهيات اوليه به شمار مىرود كه تصور موضوع و محمولش به تنهايى براى پذيرش آن كافى مىنمايد . » « 1 »
مجعول همان وجود است
ثمَّ إنّ المجعولَ للعلّةِ ، والأثرَ الذى تَضَعُهُ فى المعلولِ ، إمّا أن يكونَ هو وجودَهُ ، أو ماهيَّتَهُ ، أو صيرورةَ ماهيَّتِهِ موجودةً ، لكن يستحيلُ أن يكونَ المجعولُ هو الماهيّةَ ، لما تقدَّمَ أنّها اعتباريّةٌ ، والذى للمعلولِ من علّتِهِ أمرٌ اصيلٌ ، على أنّ الذى تستقرُّ فيه حاجةُ الماهيةِ المعلولةِ ويرتبطُ بالعلّةِ هو وجودُها ، لاذاتُها .
و يستحيلُ أن يكونَ المجعلولُ هو الصيرورةَ ؛ لأنّها معنىً نسبىٌّ قائمٌ بطرفيْهِ ، و من المحالِ أن يَقُومَ أمرٌ أصيلٌ خارجىٌّ بطرفَيْنِ اعتباريَّينِ غيرِ أصيلينِ ؛ فالمجعولُ من
هامش
( 1 ) . فصل هشتم از بخش چهارم