اين مطلبى است كه مؤلف قدس سره در موارد متعدد متعرض مىشود ؛ يعنى اينكه نسبت جسم تعليمى به جسم طبيعى ، نسبت معيّن به مبهم است . « 1 »
اما در اين قسمت نسبت ميان آن دو را نسبت فعليت به امكان معرفى مىكند . يعنى جسم تعليمى بالفعل ممتد است ، اما جسم طبيعى بالقوه ممتد مىباشد . اين مطلب درست نيست ، زيرا جسم ، همان جوهر ممتد در جهات سهگانه است و اين امتداد در جسم فعليت دارد . چراكه جسم ، مركب از ماده و صورت جسميه است و صورت جسميه همان چيزى است كه فعليت امتداد در سه جهت را به ماده عطا مىكند .
4 - كيفيات محسوس
مقصود از كيفيات محسوس ، كيفيات مادىاى است كه بهوسيلهء حواس ظاهرى و اندامهاى حسى درك مىشوند . كيفيات محسوس به نوبهء خود بر پنج قسم است :
الف - مبصرات يا ديدنىها ؛ مانند رنگ و نور .
ب - مسموعات يا شنيدنىها . مسموعات همان صوتها هستند . در تعريف صوت آوردهاند : « كيفيتى است كه در اثر قرع عنيف - يعنى كوبيدن با شدت و سختى - و يا قلع عنيف - يعنى كندن با شدت و سختى - كه موجب تموج هواى حامل صوتها مىگردد ، به وجود مىآيد . »
ج - مذوقات يا چشيدنىها . چشيدنىها همان مزههايى هستند كه توسط قوهء چشايى درك مىشوند . دانشمندان طبيعى مزههاى بسيط را نه قسم دانستهاند و ديگر مزهها را تركيبى از آنها به شمار آوردهاند .
د - مشمومات يا بوها . مشمومات انواع بوهايى هستند كه به وسيلهء شامه درك
هامش
( 1 ) . مثلًا در فصل اول از بخش دهم مىگويد : أن الجسم التعليمى تعيّن الامتدادات الثلاث المبهمة فى الجسم الطبيعى . و نيز در فصل سيزدهم از همان مرحله مىگويد : « نظير الجسم التعليمى الذى به تعين الامتداد الجسم الطبيعى »