2 - جسم تعليمى . جسم طبيعى همان جوهر ممتد در جهات سهگانه است ، كه يكى از اقسام جوهر به شمار مىآيد . اما جسم تعليمى همان حجم است كه يك نوع كميت متصل قارالذات مىباشد .
از سوى ديگر ، جسم طبيعى بر دو قسم است : 1 - جسم طبيعى بسيط 2 - جسم طبيعى مركب . جسم طبيعى بسيط ، مركب از اجسام ديگر با ماهيات گوناگون نيست ؛ مانند عناصر ، و جسم طبيعى مركب ، جسمى است كه از اجسام ديگر فراهم شده است . اين اجزا گاهى مختلف و با يكديگر متفاوتند ، مانند اجزاى بدن حيوان و انسان كه از پوست و گوشت و استخوان و خون و غير آن تشكيل شده است و گاهى اجزاى به وجود آورندهء مركب ، متشابه مىباشند ؛ مانند اجزاى ميز و تخت . « 1 »
بايد توجه داشت كه موضوع سخن در اين فصل همان جسم طبيعى بسيط ( يا مفرد ) است و اجسام مركب از محل بحث بيروناند .
1 - نقد و بررسى نظريهء متكلمان
غالب متكلمان معتقدند كه اجسام مشهود و محسوس اگرچه ظاهراً يكپارچه و متصل به نظر مىرسند ، اما در حقيقت مركب از ذرات بسيار ريزاند . اين ذرات « جزء لا يتجزى » « 2 » و يا « جوهر فرد » « 3 » ناميده مىشوند . به عقيدهء متكلمان ، جواهر فرد ، كه اجزاى تشكيل دهندهء اجسام محسوس مىباشند ، سه ويژگى دارند :
الف - اين ذرات داراى وضع هستند ؛ يعنى موقعيت مكانى دارند و مىتوان به آنها
هامش
( 1 ) . ر . ك : حسن ملكشاهى ، شرح اشارات ، ج 1 ، ص 46 و 47
( 2 ) . جزء تقسيمناشدنى ، ترجمهء عربى كلمهء يونانى « آتوموس » است و كلمهء اتم هم از همين لفظ گرفته شده است
( 3 ) . در كتاب كشاف اصطلاح الفنون آمده است : « الجوهر الفرد لا شكل له باتفاق المتكلمين ، لان الشكل هيئةٌ احاطها حدٌّ او حدودٌ ؛ والحد ، اى النهاية ، لايعقل إلّابالنسبة الى ذي النهاية ، فيكون هناك لامحالة جزءان . » ( ج 1 ، ص 205 ، ط كلكته ، 1862 ميلادى ) .